Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пин те тăхăр çĕр хĕрĕх тăваттăмĕш çулхи март уйăхĕнче эпĕ пĕр районта ял хуçалăх ĕçĕнче малта пыракансен канашлăвĕнче пултăм. Тĕрлĕрен çынсем пухăннăччĕ унта: колхоз председателĕсем, бригадирсем, ферма пуçлăхĕсем, МТСра ĕçлекенсем, трактористсем. Вĕсен хушшинче кĕрхи анис пан улми пек сăнлă хĕрсем те, шур сухаллă стариксем те, нумай пулмасть фронтран аманса таврăннă вăтам çулхи арçынсем те нумайччĕ.

Канашлăвăн президиумĕнче, районта ĕçлекенсем, тĕрлĕрен ватăрах çынсем хушшинче, эпĕ пĕр вунвиçĕ-вунтăватă çулхи арçын ача ларнине асăрхарăм.

«Кам-ши вара ку? — тĕлĕнтĕм эпĕ. — Пĕр-пĕр шкулăн е пионер отрячĕн представителĕ-ши?»

Пулкалать-çке тепĕр чух: çавнашкал паллă канашлусене пионерсем пырса саламлаççĕ. Анчах ку... Ку президиумра ларать, сĕтел çине чавсаланнă та трибуна çине тухса калакансене шăтарас пек пăхса çав тери тимлĕн итлесе ларать.

— Çав ача кам ара вăл? — тесе ыйтрăм хампа юнашар ларакан шинельлĕ çынран.

— А вăл «Шуçăм» колхозри ача, — ответ пачĕ ку мана.

— Мĕнле майпа çак канашлăва килме, çитменнине тата президиумах суйланма тивĕçлĕ пулнă-ха вăл?

Малалла

1

Çĕн çул çитет! Туссем те тăвансем

тупаççĕ киввинче те çĕнĕ курăм.

Кантăкранах йӳрте кармашрĕ тем

хĕл сиввипе хутлăннă пĕчĕк хурăн?

Çĕклетпĕр савăш куркине çӳле,

Хĕл Мучипе ура хуçса ташлатпăр.

Вăл хăй те янă кĕрĕкне йӳле,

старик ăшша йăлт пиçнине куратпăр,

Хитре теттеллĕ чăрăш умĕнче

çăлтăрланать çын ĕмĕчĕ асамлăн.

Чечекленме пуçлать çурхи тĕнче,

кунçулăн тӳпине куратăн анлăн.

Чӳречесем çинче тулли пучах

хĕл тăрăшса ӳкерчĕ те васкавлăн, —

«Ĕçчен çынна ялан хисеп те чап!» —

тесе каланăн, кĕр çывхарчĕ шавлăн...

Юхтарăп эп ĕçри хисепшĕн тар,

хам çăкăра çĕршыв хуçи пек çийĕп.

Кунсен тулли çĕклемĕпе хастар

ĕçчен этемĕн хулпуççийĕ çирĕп!

2

Сип-симĕс кĕпине пăхса çанталăк

чăнах та халь ытараймасть пулас.

Мĕнпур çĕрте уçса вăл хунă алăк -

çав алăкран кĕмесĕр ман юлас?

Серте-пултран татаççĕ ывçăн-ывçăн

Малалла

Мухтав сана, асран кайми тăпачă!

Хĕрарăмсен вăр-вар аллипеле

Йĕтем çинче якалнă эс, тăхлачă,

ĕçе васкатнă шавлă эртеле.

Юрлассăм килчĕ сан çинчен пĕр çаврăм

(Халь, шухăш, вăрçă вăхăтне эс ӳк!),

хĕрарăмеем хĕрсе çапатчĕç авăн

фашист пуçне тӳпкенĕ пек тӳп-тӳп!

Ял-йыш ыйха пĕлмесĕр тăрăшатчĕ

тырпул хума çĕршывăн кĕлетне.

Хĕп-хĕрлĕ авăн уйăхĕ шăлатчĕ

шур пĕлĕтĕн мамăкĕпе куçне.

Ешеннĕ тейĕн çутçанталăк хăй те:

тăсма та йывăр ку калаçăва.

Ватти-вĕтти те пурăнатчĕ кăйттă,

куратчĕ тĕлĕкре çеç сĕт-çăва.

Ку вăхăта манма ытла та хĕн —

куççуллĕ кунĕ кăкăр витĕр тухрĕ,

историн тертлĕ çулĕпе вăл утрĕ,

ăна сăлтавсăр каялла ан чĕн.

Хисеп сана, тăпачă! Асăнмаççĕ

сана калаçура та тăхлачсем.

«Ăçта тупар тăпач?» — шав хăшкăлаççĕ

паян институтри тĕпчевçĕсем.

Ал парăп пуç тайса ял ĕçченне:

тĕпчевсĕрех ӳсет ун чысĕ-сумĕ.

Нихçан та вĕçкĕн çил экскурси тумĕ

тулли пӳлмесенче халь кĕркунне.

Малалла

Йĕтем — тĕнче пек пысăк аслăк,

хальхи ăру ăна пĕлмест.

Пĕлтерĕшĕ ун питĕ аслă —

тен, çавăнпа манас килмест.

Кунта хул-çурăм пулнă тарлă:

çерем касса ыр сулхăнта

çĕн тыр валли эпир хытарнă

кăпка çĕре тапта-тапта.

Кунта юлхав çынна çук вырăн,

кунта чыс çук ӳркевлĕхе.

Кунта таса алпа çеç пырăн

йышпа тупсассăн пĕр чĕлхе.

Йĕтем кил-çурт пек тирпейленнĕ,

вăл кĕтнĕ авăн уйăхне.

Çавраçилсем хирте çĕкленнĕ

юпаланса хăшпĕр чухне.

Çакна сăнанă май куç айĕн:

— Кĕр çывăх, — тенĕ ваттисем, —

ăна халь, ĕç пĕтмен тесе,

сĕм вăрманта тытса усраймăн.

Вара хиртен шăва пуçланă

кĕлтепеле урапасем.

Тапратнă шав, хуркайăк аннăн,

шап-шур кĕпеллĕ аппасем.

Ялсем канмасăр çапнă авăн

çĕрлечченех йĕтемсенче.

Тĕк выртнă йывăр, сарă кавăн

тӳпен кăвак арки çинче.

Октябрь уйăхĕн вĕçĕнче çанталăк пуçĕпех пăсăлчĕ. Эрне ытла хĕвел пĕрре те курăнмарĕ, вĕттĕн-вĕттĕн сапакан çумăрпа хутăш йĕпе юр çурĕ, кунĕн-çĕрĕн çил вĕрчĕ, тăхлан тĕслĕ йывăр пĕлĕтсем кĕç-вĕç çĕре анса ларас пекех аяллăн шурĕç. Атăл шывĕ сăнсăрланса, тĕксĕмленсе кайрĕ, пĕрмай хумханса тăчĕ, çил вăйлăрах вĕрме тытăнсан хум тăррисем кăпăкланса хаяррăн сиккелерĕç, пĕр-пĕрне çапăна-çапăна арканчĕç.

Çулталăкри чи илемсĕр те салхуллă вăхăт — хура кĕркунне çитрĕ. Ĕнтĕ Атăл хĕрринчи вăрмансем çаралса, хуралса юлчĕç, уйрăм вырăнсенче тĕл пулакан чăрăшлăхсем çеç яланхи пекех ем-ешĕллĕн курăнаççĕ. Каç-каç Атăла çăра тĕтре хупласа лартрĕ, тепĕр чух çав тĕтре чаршавĕ кăнтăрла та сирĕлмерĕ. Ун пек чухне пăрахутсене питĕ кансĕр пулчĕ, вĕсен йĕркеллĕ çӳреме май килмерĕ, туран анаканнисем те, анатран хăпара-каннисем те унта та кунта, Атăл варринчех якорьсем ярса, чăтлăхра çухалса кайнă çынсем пек, пĕр-пĕрне сас парса хурлăхлăн кăшкăртрĕç.

«Эпĕ кунта-а!» — тенĕ пекех илтĕнчĕ вĕсем кăшкăртни... Тĕрĕссипе, Атăл тăрăх пăрахутсем çӳремелли вăхăт иртнĕ ĕнтĕ, навигаци хупăнмалла. Анчах та 1941 çулхи кĕркунне яланхи йĕркесене тытса пыма, сроксене пăхăнса ĕçлеме ниепле те май килмен. Темиçе уйăх каялла пирĕн мирлĕ те телейлĕ пурнăçпа пурăнакан Тăван çĕршывăмăра тискер тăшман килсе тапăннă, Хура тинĕсрен пуçласа Пăрлă океан таранах, те-миçе пин километр тăршшĕ тăсăлнă фронтра, хăрушла хаяр та йывăр çапăçусем пынă. Фронта мĕн кирлине — вăрçă техники, хĕç-пăшал, апат-çимĕç — вăхăтра илсе çитерме пур йышши транспортăн та пĕр чарăнмасăр, çĕрĕн-кунĕн пĕтĕм вăйпа ĕçлеме тивнĕ. Кунсăр пуçне, ун чухнехи йывăр кунсен-че фронт çывăхĕнчи районсенчен мирлĕ халăха — ватăсемпе вĕтĕсене, хĕрарăмсене — васкасах инçетри вырăнсене, вăрçă çук çĕре турттарса тухмалла пулнă. Эвакуированнăйсем хĕвел тухăçнелле чукун çулсем тăрăх та, автомобиль çулĕсемпе те, пăрахутсемпе те вĕçĕ-хĕррисĕр, пинĕн-пинĕн килсе тăнă...

Малалла

Чи йӳрĕк çын — капан тăрăлакан —

Йăтса çĕклĕтчĕ пек çӳл тӳпене.

Кĕлте парса тăратчĕç аялтан,

çĕн тыр шăрши уçатчĕ ӳпкене.

Ял халăхне пĕрлештерен йĕтем

капансемпе пуян пулсассăн тин

çӳретчĕ танлăн тыр тăван этем —

çĕре пĕлме ун пурччĕ пысăк тим.

Малта хĕл пысăк çăварне карать

(çăварĕ, чăн та, хупăнман хапха):

апат сĕтелĕ хушшине ларать,

хăй тутлăн какăрса калать: паха.

Гаргантюа-и е Пантагрюэль

хĕл сăнарне тĕлме-тĕлех килет.

Ерçӳсĕр çу ĕçпе тухать тӳрре:

çĕр чĕрçинчен тырпул пухса илет.

Хулпуççипе хăпартнă çĕр ăсти

йĕтем çинче кĕрнеклĕ капана.

Сулланчăк шукăль, ĕçсĕр лăпăсти

йăркканă хăнана та лавккана.

Юптарури пĕр шăрчăкла хĕлле

кивçен ыйтса çӳренĕ килсерен.

Темме илсе килмест хĕл хăйпеле

йăмра сулхăнĕпе çемçе çерем?

Кӳлле сар çулçă тĕрленсе ӳксен,

чыслать-ха авăн уйăхне чăваш.

Ĕçе тухма вăл, çăлтăрсем сӳнсен,

Малалла

Çурла тесен, мĕн чул касман

алла унпа ачалăх.

Алран çавах та пăрахман,

пăхман нихçан та чалăш.

Хĕвел вĕри урипеле

лĕпке çинче ташлатчĕ.

Тарасчĕ сулхăна, киле, —

лекмест-çке ĕç апачĕ,

Чĕнетчĕ шăрчăк юррипе

вырçа пĕтмен каçалăк.

Ĕçлемесен, куç шуррипе

пăхатчĕ пек хуçалăх.

Ĕшеннĕ кăмăла хуçса

(халь калама та çылăх!)

шăн пӳртĕн алăкне уçса

шăлне йĕретчĕ выçлăх.

Пӳртре курнатчĕ пуш сĕтел —

çавра та тутлă çăкăр

выртмасть унта! Питрен тĕл-тĕл

хĕл чĕпĕтетчĕ çăтăр.

Вара тытатăн та çурла,

выратăн кăчăрт-кăчăрт.

Ĕç тарĕ те касать хула —

тапса тухать вăл пăчăр!

Выраççĕ шăппăн мăннисем:

«Ĕç тертĕнчен ан писĕр».

Хире те çамрăк аннесем

тухман ача сăпкисĕр.

Паян чĕнет ĕç шавĕпе

ялсен машшинлă хирĕ.

Çурла та пулчĕ чăннипе

ман ӳсĕм сувенирĕ.

Тырпул пиçсессĕн, тӳпене

Малалла

Чечекпе чӳхенет ĕмĕр çамрăк уяв:

çын тухать урама, симĕсленнĕ уя...

Çĕр илемĕ хĕвел вăййипе илĕртет:

çитрĕ Май!

Янăравлă тĕнче ал çупса хĕпĕртет:

ирĕк Май!

Ытарми чечеке иленет ылтăн хурт,

кӳлĕре тасалса туй тăвать кайăк хур...

Эп курап çĕршывра юмахсен илемнех:

çитрĕ Май!

Юрăсем халаллать çут тĕнче кăмăлнех

пирĕн Май!

Çил çыхать милĕксем хурăнсен кăтринчен,

пирĕн çĕнĕ юрра салатать вăл инçе...

Çĕр çине вилĕм мар, ылтăн тĕшĕ акать

мирлĕ Май!

Тĕнчипех ачасен куллипе çаврăнать

пирĕн Май!

Кĕркунне шĕшкĕ тĕмине мăйăр татакан ачасем пĕтĕмпех хуçса, ватса пĕтернĕ. Мăнтарăн шĕшкийĕ! Епле чăтнă-ши вăл çав асапа? Пăхсан халь хĕрхенес килет. Хуçăк турачĕсем шанса, хуралса çĕрелле чикĕннĕ. Çулçисем таткаланса, çурăлса пĕтнĕ. Кĕрхи хура тăм ӳкичченех ем-ешĕл ларакан шĕшкĕ хăй илемне çухатнă. Нумаях пулмасть шĕшкĕ питĕ илемлĕ, тикĕс тăрăллă, хăмла пек мăйăрлă курăнса ларатчĕ. Халĕ пĕр мăйăр та çук.

Шĕшкĕпе юнашар пĕр ăвăс ларать. Хуллен çилпех хăйĕн хытă çулçине çăтăл-çăтăл вылятать. Авăсăн ним шухăш та, ним хуйхă та çук, анчах шĕшкĕ çине пăхать те вăл ăна хĕрхенсе çапла калать:

— Шĕшкĕ тус, мĕн усси пур санăн мăйăр ӳстерни? Пăх-ха ĕнтĕ ху çине ху. Мăйăрна татса этем ачисем сана мĕн тĕрлĕ асаплантарса пĕтернĕ? Килес çул пĕр мăйăр та ан ӳстер. Мăйăр ӳстерни вăл шăмму-шаккуна ватни анчах, сана хăвна ним усси те çук, — тет.

Шĕшкĕ ăвăс çине вăйĕ-халĕ пĕтнĕ майĕпе аран-аран куçне уçса пăхрĕ. Типсе хăрса кайнă çулçисене кăштăртаттарса, йынăшса, сассине аран-аран кăларса калать:

— Тĕрĕсех санăн сăмаху, ăвăс тус. Килес çул пĕр мăйăр та ӳстермĕп. Ай-яй-яй, шăм-шак пит ыратать. Йĕпе-сапа пулать пуль, — тет.

Малалла

Юлташ сасси — саркайăкăн,

Тăшман сасси — çăханăн...

Юлташ ютта куçсассăн,

Кам сассипе юрласшăн?!