Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Шăранса çĕкленет юрă ман чĕремре,

Чаплă ĕмĕр çинчен чаплă юррăм пур ман.

Халиччен çын курманччĕ, кун пек ĕмĕре,

Çук, кун пек çынсене нихăш ĕмĕр курман.

Ирĕк халăхсем тăчĕç, чăн-чăн хуçалла,

Улăштарчĕç тĕпрен çĕнетсе çĕр питне.

Çĕршывра юмахри пек тĕнче уçăлать,

Пурнăçларĕ çĕршыв ĕмĕрсен ĕмĕтне!

Çĕршывра юмахри пек ӳсеç паттăрсем,

Анаç тинĕс тĕпне, çекленеç пĕлĕте,

Тупалаç тусене. Епле харсăр вĕсем!

Пурнăç, пурнăç вĕрет пур çĕрте, пур тĕлте!

Кĕрлеç мăн хуласем. Тулли пурнăç ялта:

Хунă касă айне чухăнлăх йăранне.

Хирсем тинĕс пек аслă. Туянăр йăлтах, —

Кăкрине уçса пачĕ пуян çĕр-анне.

Халăхсен кĕнеки — пирĕн Ылтăн Саккун.

Унта пирĕн телей, пирĕн ирĕк, тивлет.

Çавăнпа чĕресем савăнаççĕ çак кун,

Юрăсен юррине ман çĕршыв кĕвĕлет.

Çавăнпа шăранать юрă ман чĕремре,

Чаплă ĕмĕр çинчен чаплă юррăм пур ман.

Халиччен çын курманччĕ кун пек ĕмĕре,

Çук, кун пек çынсене нихăш ĕмĕр курман!

Малалла

Кĕçех Çĕнĕ çул çитет. Пирĕн чăрăш çук. Аттепе вăрмана кайрăмăр. Çитрĕмĕр, анчах та çунашкана киле манса хăварнă-мĕн. Чăрăша епле киле çитерес? Атте киле çунашка илме чупрĕ. Эпĕ чăрăш касма пикентĕм. Пуçларăм çеç, чăрăш çын чĕлхипе калаçма тытăнчĕ. Хăранипе чăрăш патĕнчен пăрахса тартăм, юнашар ӳсекен йывăç тăррине хăпартăм. Пĕр çур сехет пек лартăм пуль чĕтресе, чăрăш урăх шарламаннине кура çĕре антăм. Каллех чăрăш калаçать, «Мĕн кирлĕ сана, хĕрĕм, эпĕ сан пĕр ĕмĕтне пурнăçлама пултаратăп», — тет. «Мĕн ыйтас?» «Манăн Хĕл Мучипе тĕл пулас килет», — тетĕп чăрăша. Пăх та кур, эпĕ темĕнле пӳрт умĕнче тăратăп. Хăра-хăрах пӳрте кĕтĕм. Пӳртре Хĕл Мучи лара парать. Хĕл Мучи ман еннелле пăхрĕ те, «Эсĕ Марта вĕт?» — тет. «Çапла, — тетĕп. — Эсир ман ята ăçтан пĕлетĕр?»

— Нумай пĕлсен час ватăлатăн.

Пăртакран вăл мана калать, «Эп халь йывăçсене капăрлататăп, эсĕ унччен пӳртре тирпейле. Çак патака ан тыт, вăл асамлă».

Çапла каларĕ те Хĕл Мучи тухса кайрĕ. Вăл тухса кайрĕ çеç, патак хыçĕнчен кушак сиксе тухрĕ. Вăл Хĕл Мучипе пурăннă иккен. Кушак мана темшĕн килĕштермен, çак патака урипе ман еннелле тапса ячĕ. Патак мана пырса перĕнчĕ çеç, эпĕ çывăрса кайрăм. Кушак мана ылтăн тупăка тирпейлесе хунă-мĕн.

Малалла

Майĕпен, майĕпен, ним пулман пек,

ачашшăн

Çутă шуçăм шăвать тухăçран шуралса.

«Ан юрла, ан юрла ире хирĕç хавассăн,

Каçа хирĕç тухать

ак куççуль сăрхăнса», —

Тетчĕ ман кукамай, маншăнах пăлханса.

Чараймарĕ мана кукамайăм, юрларăм,

Тĕнче хăй те юрлатчĕ манпа ăмăртса.

Хавас шуçăм — манпа пĕртăванăм,

Шутламан пуль хăйне хура каç хупласса,

Савăнатчĕ, кулатчĕ мана ăнланса.

Тĕттĕм каç сĕмлĕхне каярах асăрхарăм,

Ачаш шуçăм йĕретчĕ таçта ăнтăлса.

Ăна шеллесе пĕр сăмах каламарăм,

Шухăшларăм. Ансăртран, тем пулса,

Шурă хут çине ӳкрĕ малтанхи ман

тумламăм.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Майĕпен, майĕпен, ним пулман пек,

ачашшăн

Çĕнĕ шуçăм шăвать тухăçран шуралса.

«Ан юрла, ан юрла ире хирĕç хавассăн,

Каçа хирĕç тухать

ак куççуль сăрханса», —

Тетĕп эп, мăнука инçетрен сăнаса.

Пĕрисем çутса пыраççĕ,

Теприсем —

куçа хупса, шуса.

Пĕрисем малта пыраççĕ,

Теприсем —

хыçа юлса, кулса.

Çеçен хирĕн вĕçсĕр ирĕк уççинче

Утлă çарăн эскадронĕ ыткăнать.

Хĕрӳ пурнăç пирĕн — çивĕч ут çинче,

Чĕлпĕрне эс çирĕпреххĕн тыт кăна.

Урхамахăм, урхамахăм — çилçунат,

Çилхи витĕр, çилхи витĕр çил вĕрет.

Хĕççине хăйрать тăшман, пире юнать,

Тупписем тăсасшăн вутлă чĕлхине;

Юхтарасшăн-мĕн вĕсем пирĕн юна,

Тавăрасшăн каялла ĕлĕкхине.

Кам пулсан та, шикленесси — пире ют!

Тыт-ха, тусăм, çирĕпреххĕн чĕлпĕре.

Урхамахăм, урахамахăм — çивĕч ут,

Çилхи витĕр, çилхи витĕр çил вĕрет.

Эй, кашлать, кашлать хирте колхоз тырри,

Колхоз халăхĕ ĕçлет-çке савăнса!

Тăшман юнлă аллине çех тăстăр-и —

Вилĕм тупĕ ăçтан килнĕ çавăнтах!

Хĕçсем çивĕч, çирĕп тытнă пăшала,

Тус — винтовка пирĕн, тĕрĕс тĕл перет.

Ыткăн, ыткăн, урхамахăм, малалла!

Çилхӳ витĕр, çилху витĕр çил вĕрет.

Çĕршыв çийĕн çут хĕвел çиçсе çунать,

Саламлать-çке ирсерен хĕвел пире.

Урхамахăм, урхамахăм, — çилçунат,

Малалла

Сăмах патăн пулсан —

пурнăçла.

Тен, кая кăшт юлан —

пурнăçла.

Пултăр çул тăвалла,

йывăр пултăр чунра,

юрамасть сан манма:

сăмах патăн пулсан —

пурнăçла.

Ан çемçел,

ан нăйла,

ут мала.

Сăмах патăн пулсан — пурнăçла!

Пĕррехинче Ларисăпа иккĕн шкултан таврăннă чухне çул çинче икĕ илемлĕ чечек куртăмăр. Пĕри — нарцисс, тепри — гладиолус. Нарцисс шурă чечек кăларнă, гладиолус çурла уйăхĕнче çеç çурăлĕ. Сасартăк питĕ çепĕç сасă илтĕнчĕ, чечексем пирĕнпе калаçаççĕ иккен.

— Ачасем, пире шăварма ахаль шыв мар, чĕрĕлĕх шывĕ тупса килĕр, тархасшăн, — йăлăнчĕç вĕсем.

Эпир чечексене пулăшас шутпа çула тухрăмăр. Кĕçех çӳл тӳперен вĕрен çакăнса тăнине куртăмăр. Ун тăрăх хăпартăмăр та пысăк кӳлĕре шуйттана асăрхарăмăр. Вăл та пирĕнтен чĕрĕлĕх шывĕ ыйтрĕ.

— Мĕн тăватăн эсĕ унпа? — интереслентĕмĕр эпир.

— Мана усал тухатмăш шуйттан туса хучĕ. Чĕрĕлес килет.

Лариса тупса килнĕ шыва шуйттан ĕçсе ячĕ çеç — унтан çеçпĕл пулса тăчĕ. Вăл пире тав туса икĕ тымар парнелерĕ,

— Ăçта каяс килет, çавăнта чупăр, — терĕ.

Эпир чупсан-чупсан çул икĕ пая уйрăлнă çĕре çитрĕмĕр. Лариса сарлака çулпа чупса кайрĕ, эпĕ — ансăррипе. Кĕçех пысăк юман умне тухрăм. Ун çине хăпартăм та йĕри-тавра тĕрлĕ чечек ешернине куртăм, хĕрли, кăвакки, сарри…

Юман тăрринче ларакан тăмана мана кашни чечек çинчен пĕрер тумлам сĕткен пухма хушрĕ. Чĕрĕлĕх шывне пуçтарсан эпир килелле чупрăмăр. Çул çинче пире усал тухатмăш тапăнчĕ, пирĕнтен сиплев шывне туртса илесшĕн пулчĕ. Эпир ăна улталарăмăр, чĕрĕлĕх шывĕ вырăнне вилĕм шывĕ патăмăр. Вăл ăна ĕçсенех чул пулса тăчĕ.

Малалла

Карели каçĕ калама çук капăр,

Карели каçĕ кантăк пек кăвак.

Ак, иртсе кайрĕ шартлама декабрь,

Çăлтăрсем тухнă аслă пухăва.

Чăн тӳпере йăл-йăл туса çиçет пĕр

Çап-çутă çăлтăр — Çурçĕр çăлтăрĕ.

Эпир санпа вăрман тăрăх вĕçетпĕр,

Шуса пыратпăр çулсăр çул тăрăх.

Çеп-çемçе мамăк пек выртать-çке юрĕ,

Тытса анчах пыр çăмăл йĕлтĕре.

Çак капăр каç та тин янранă юрă

Ак кĕç иртсе юлаççĕ пĕлтĕре...

Çул иртрĕ... Мĕнешкел янравлă çулччĕ!

Умра çап-çуттăн уçăлать инçет.

Çул иртсе кайрĕ! Илемлĕн иртсе юлчĕ

Сан шăнкăрав куллупа вĕçленсе.

Сан куллунта пирĕн кунсен янравĕ,

Тулли хаваслă çамрăклăх сасси.

Санра — çĕршыв чеченлĕхĕ, манра вăл, —

Пирте — çĕршыв ыранĕ, пуласси.

Пирте çĕршывăн шанчăкĕ, тĕрекĕ,

Эпир пĕлетпĕр пăшалпа утма.

Çăмăллăн çеç шăван çак йĕлтĕре кĕç

Кирлĕ çĕре пултарăпăр тытма.

Вĕç, тусăм, вĕç, юр йăлтăрккисем тăрăх!

Ӳлĕм, çăлтăрлă янкăр каçсенче,

Малалла

Юратнă аннен çуралнă кунĕ çывхарса килет. Ăна ырлăх-сывлăх сунса мĕн парнелес-ши? Тен, çăлтăр? Вăл яланах çутатать, малашлăха ĕмĕтлентерет. Каçхи тӳпере çăлтăр питĕ нумай, пуçтарма çеç ан ӳркен. Анчах унта епле çитес-ха? Акă уйăх çутатать, майĕпен çӳлелле хăпарать. Эпĕ те уйăх хыççăн утрăм.

— Эсĕ ăçта каятăн? — ыйтать манран çутă уйăх.

— Мана илемлĕ пĕр çăлтăр кирлĕ, — тетĕп ăна.

— Сана кирлĕ çăлтăр кунта çук. Ăна çичĕ тинĕс леш енче çеç тупма пулать.

— Халĕ манăн мĕн тăвас-ха?

— Эпĕ сана çăмха паратăп, эсĕ ун хыççăн чуп, — хушрĕ уйăх.

Эпĕ вăл панă çăмха хыççăн чупма пуçларăм. Нумай-и, сахал-и — пăх та кур, çул çинче кăмпа макăрса ларать.

— Мĕн пулчĕ, мĕншĕн макăратăн? — ыйтрăм унран.

— Мана никам та татмасть. Эпĕ япăхланса кайма пултаратăп вĕт, — нăйкăшать вăл.

Эсĕ мĕн ятлă?

— Уплюнкка.

— Апла пулсан тататăп.

Эпĕ çав кăмпана татрăм çеç — тепри сиксе тухрĕ. Самантрах витре те тулчĕ. Тав туса çип хыççăн малалла вĕçтертĕм. Тинĕс хĕрне çитрĕм. «Халĕ мĕн тăвас-ши?» — тесе пуçа ватса тăраттăмччĕ çеç, — ман ума дельфин ишсе пычĕ.

Малалла

Санра — çуралчĕ пултарулăх.

Мĕн кĕтет сана çак çĕр çинче?

Пĕр енчен чĕнет — мăнкăмăллăх.

Илĕртет хисеплĕх тепринчен.

Эсĕ вара хăшне сăнан,

Иккĕшĕнчен хăшне суйлан?