Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Эс ман — çырма-çатраллă, ват вăрманлă,

Кăтра уй-хирлĕ, пыл сапан çаранлă...

Ялан умра эс, ман Тăван çĕршывăм —

Анне-атте Çĕршывĕ — Чăвашстанăм.

Темле терте тӳсме те хатĕр саншăн —

Сенкер çăл пек шаркан чечен юррушăн,

Ютпа хаяр, туспа ачаш чĕлхӳшĕн,

Пин-пин çулхи асамлă хĕм тĕррӳшĕн.

Ӳкес пулсан — çут çăлтăр пек çуталăп,

Чĕрем çумне тытса сана ыталăп.

Ман панă антăм, юррăм та сăмахăм

Çиçсе хĕмленĕ вутăн та ахахăн.

Килес ăрун чунне хĕртсе çунтарĕ,

Сим пек, нар пек ун пулĕ пархатарĕ.

Ялан асра, ялан умра эс манан —

Сăрнай сассиллĕ савнă Чăвашстанăм.

Шеллетĕп эп, таçта йĕрсен ача —

Ăна такам хăратнă, кӳрентернĕ,

Тен, кӳмине çӳл хĕррине тӳнтернĕ,

Тен, çил тусанĕ кĕнĕ пуль куçа...

Курак чĕппи ӳксессĕн йăваран,

Шеллетĕп. Хураскер те пурăнасшăн!

Вăл савăнмасть-им амăшĕ пулсассăн,

Шур пĕлĕт айĕнче йăви пулсан...

Шеллетĕп эпĕ хуçăк хурăна —

Хăрса вăл типĕ, пулмĕ ярапаллă.

Çапла нумай салтак çухатнă алă,

Вăрçа кайса çухатнă вăл ăна...

Шеллетĕп эп пĕччен хĕрарăма —

Пулнах-и упăшки, пулман-и — пурпĕр.

Хул урлă выртнă пурçăн тутăр

Ăшăтаймасть пуль çав çанçурăма...

Шеллетĕп эпĕ иртнĕ пурнăçа,

Пĕлсех те пурăнманшăн кулянатăп.

Хыçа пăхатăп та мала каятăп —

Усас килмест-ха утмăлти пуçа.

Хама эп шеллеместĕп — мăшăра —

Ăна хăш чух, тен, йăнăш кӳрентернĕ,

Çула тухма чуман лаша кӳлтернĕ

Хĕлле, тăман вĕçтернĕ вăхăтра?..

Утрăм-утрăм — çул пĕтмерĕ,

Вăй кăна чакать утма.

Тĕрлĕрен каçми-кĕперĕ,

Тĕрлĕ калаçать çырма...

Тĕрлĕрен хули те ялĕ,

Çурчĕ тĕрлĕрен, урам...

Ырă çын сана хăналĕ,

Ыйтмĕ: «Ăçтисем?» е «Кам?»

Такампа такам паллашĕ

Çул çӳренĕ вăхăтра.

Пул тутар эс е чăваш-и —

Ырă çын тупать ырра.

Тутарта çуралтăм эпĕ,

Тав тăватăп тутара.

Хусан урлă эп çитетĕп

Ытарми Шупашкара.

Шупашкарĕ те ман хамăн,

Йышăнать мана Хусан.

Аслă çул çинче, чун, савăн,

Атăлпа ишсе хумхан!

Хăвăрт иртрĕ-çке çур ĕмĕр,

Пулĕ утмăл утнă май...

Çитĕ-ши чĕре вут-хĕмĕ —

Каласси çынна нумай.

Чаплă та пуян Çĕршывăм!

Çутатать хĕвел çула.

Çул çинче, юлташ, ан ывăн,

Ут салтак пек малалла!

Шавлă аслати кисретнĕ чух çĕре

Эп вуларăм çиçĕм çырăвне.

Асăрхаттарать-мĕн çав çыру пире:

Упрама хушать çĕр илемне.

Çиçĕмпе çырать хăватлă аслати,

Сыхлама хушать çĕрти мула:

«Тӳпене пăхса итле, ватти-вĕтти,

Ан çунтар çĕре эс — сухала!

Чуптăр кăткă, сиктĕр шăрчăк та пĕрле,

Кайăксем юрлаччăр ирĕкре,

Вăйăра янратăр тумрапа кĕсле...

Вăрçă юлтăр иртнĕ ĕмĕре!

Ӳстĕрех куккук çăкри, тăрна пăрçи,

Хĕвелтен вăй илтĕр сар хăмла.

Ан çунтартăр çĕр питне тĕнче вăрçи,

Ĕмĕре ан таттăр çамрăкла...»

Вăрçă вырăнне кĕрлетĕр аслати,

Çиçĕм çиçтĕр çумăра тăкса.

Асаматăн ылтăн-кĕмĕл кĕвенти

Килтĕрех тулли телей ăсса.

Сӳнес çук тĕнче, хĕвел, сенкер тӳпе!

Пĕлĕте пăхса итле, ватти-вĕтти:

«Вăрçă кирлĕ мар!» — тесе, çут çиçĕмпе

Вăйлăн ал пусать, ав, аслати.

1

Пĕррехинче, ир-ирех, сар хĕвел Пĕрçырлан варĕнчен шуса тухса Вăрăм сăрт урлă каçиччен, Кашкăр Йăванĕн юратнă арăмĕ шари! çухăрни ял тăрăх сарăлчĕ.

Тем пулнă ĕнтĕ?

Çак хăрушă сасса илтсенех кашта çинче лăпкăн ларакан чăхсем пăрçа пек çĕре тăкăнчĕç, тарăхнипе пĕр ушкăна пуçтарăнса канаш турĕç те, ял çыннисене виçĕ кун çăмартасăр хăварас терĕç. Автансем вара, виççĕмĕш хут авăтма хатĕрленнĕскерсем, сассăр пулса тăчĕç.

Нума та вăхăт иртмерĕ, урам урлă, хул хушшине купăс хĕстернĕ кӳршĕ, Хăнтăр Юрки чупса каçрĕ.

Кам пĕлет: ялта те туй кĕрлет, те вăрçă пуçланнă?

Кая юласран хăрарĕ пулас, мăнтарăн.

2

— Эсĕ, мĕн, тĕлĕкрен тухса ӳкрĕн-и? — терĕ ăна курсан Кашкăр Йăванĕн юратнă арăмĕ.

Сăра курки илчĕ те Хăнтăр Юрккине çамкинчен çат! тутарчĕ.

Юрки, кил карти варринчи шăналăк çине сарса хунă, темĕнле симĕс тĕслĕ, хӳреллĕ, пулă е çĕлен-калта евĕр тăсăлса выртакан чĕр чуна, ват йăмра тавра тем кăшкăрса чупакан Кашкăр Йăванне, тăнне çухатиччен курса юлма ĕлкĕрчĕ.

Ку ĕç-пуç ăнсăртран пулса иртнĕрен Хăнтăр Юркки алăран тухса ӳкнĕ купăс çине лач! ларчĕ. Купăсĕ сысна çури евĕр нăрик! турĕ те шăпланчĕ. Хуçи вара, сиксе тăрса, пуçĕпе хапхана çапăнчĕ те çĕре лаплатса ӳкрĕ.

Малалла

Ĕлĕкех, революциччен,

Сĕнтĕкçырми ятлă ял

Чĕмпĕр кĕпĕрнийĕнчи

Кĕнĕ Атай вулăсне.

Ун чух Атай вулăсне

Чутай район кăна мар,

Çĕмĕрле районĕнчи

Кĕнĕ чылай пайĕ те.

Атай вулăс старшини,

Васильев хушаматлăскер,

Ятлă-сумлă старшина

Илнĕ тăрăхра хисеп.

Йĕркелеме ĕçсене

Тивнĕ чылай çĕрсенче.

Ĕçе пĕлсе тунăран

Шанса тăнă çак çынна.

Ĕçĕ нумай пулнăран

Çитмен вырăн хăварман.

Тума килти ĕçсене

Вăхăт та çитереймен.

Акă хайхи старшина

Тарçă тытнă тет килте.

Кирек мĕнле ĕçе те

Лешĕ тунă пит ăста.

Старшина тарçи иккен

Çĕмĕрле çывăхĕнчен.

Пулнă Хапăс ялĕнчен,

Палăрнă шӳтлес енпе.

Эс ăçтан тесе ыйтсан

Хуравланă самантрах:

— Эпир хамăр Хапăссем,

Хапăс енчи чăвашсем.

Ĕçлеме вăл ӳркенмен,

Тытнă ĕç сиксе вĕрет.

Шӳт тăвас, кулас тесен

Ĕç прахсах итлеттерет.

Малалла

Мĕнле майпа пулнă ял?

Кам пуçланă çак яла?

Çĕр тĕрлĕ ыйту çапла

Сиксе тухать пурнăçра.

Кашни ялăн кун-çулĕ,

Кашни ялăн пурнăçĕ,

Кашни ялăн ĕç-хĕлĕ

Интереслĕ пĕлмешкĕн.

Ял историйĕпеле

Кăсăкланакан чылай.

Апла пулсан тĕпчекен

Тупăнатех çапла май.

Чăваш çĕрĕ-шывĕнче

Анлă сарăлнă уй-хир.

Шăнкăр-шăнкăр шыв юххи

Çырма-çатрасенче те.

Каш кашлавĕ йывăçсен

Кайăк-кĕшĕк юрри те,

Тĕрлĕ чечек шăрши те,

Куç тулли илĕртекен.

Çак илемлĕ вырăна

Килсе вырнаçнă-ши кам?

Сăмах çăмхине сӳтме

Пуçлар пулĕ пикенсех.

Сĕнтĕкçырмийĕнчи ял

Хăçан пуçланса кайнă?

Ваттисем каланинчен

Пулчĕ маншăн çак паллă.

Иван Грознăй Хусана

Илес умĕн çакăнта

Шупашкар тăрăхĕнчен

Килсе çитнĕ пĕр çемье.

Темиçе кунах утсан

Чарăннă пĕр вырăна.

Кунти меллĕ вырăна

Илнĕ вĕсем суйласа.

Малалла

Чăваш халăх поэчĕн, РСФCР Государство преми лауреачĕ Ухсай Яккăвĕн пултарулăхĕ, асамат кĕперĕ пекех, нумай тĕрлĕ тĕспе çиçсе тăрать. Лирикăра, драматургипе прозăра, публицистикăпа критикăра — литературăн кирек мĕнле жанрне илсен те, унăн таланчĕ хăйне евĕр палăрать, вăл ыттисем майлă мар, ухсайла çырать. Вăл çырнине, унăн стильне яланах уйăрса илетĕн, ыттисемпе пăтраштармастăн.

Поэтăн хăйне ешĕр чĕлхине, стилĕн ытти уйрăмлăхĕсене эпир драматургире те, сăмахран, çак кĕнекене кĕнĕ «Тутимĕр» трагедие вуланă чухне, асăрхаса юлаттăр. Ăна вăл, хăй каланă тăрăх, чĕререн хавхаланса, питĕ кĕске вăхăтра, пĕр уйăхра, çырса пĕтернĕ. Чăвашсен наукăпа тĕпчев институтĕнче упранакан «Тутемĕр» алçырăвĕ те çавнах çирĕплетсе парать: пĕрремĕш сценăпа юлашки сценăна çырнă вăхăт тăршшĕ чăнах та пĕр уйăхран ытла мар. Поэт питĕ тăрăшса, мĕн çырнине чĕре-чĕре, темиçе хут тӳрлетсе-юсаса ĕçлени курăнать унта.

Сăвăç кашни йĕркене тенĕ пек нумай хут тĕрĕслесе тухать, янравлăрах та витĕмлĕрех сăмаксем шырать, композицие лайăхлатать. Трагедири сценăсене, унти çынсене те пĕрре çеç мар улăштарса пăхать вăл, хăшпĕр вырăнсене тĕпренех юсать, теприсене пачах кăларса пăрахать, вĕсем вырăнне урăх сценăсем кĕртет тата ыт. те. Трагедие мĕнле вĕçлесси пирки те вăл лайăх шухăшлать. Малтанах трагеди çапла вĕçленмелле пулнă: вилнĕ утамана, хăйĕн юратнă каччине асăнса, хĕр кулянса йĕрет. Ухсай ку сценăна, ытти поэтсен те тĕл пулать тесе, кайран кăларса пăрахатъ те хăйне майлă вĕçлет. Çавăн пекех тӳрлетӳсем, малтанхине юсаса лайăхлатнисем кашни йĕркерех, кашни сценăрах тупма пулать.

Малалла

Трагедири çынсем:

Чемей

Салтаксем

Ĕçсем 18-мĕш ĕмĕрĕн юлашки сыпăкĕнче Пушкăртри чăвашсем хушшинче пулса иртеççĕ.

Карач. 1965 ç.

Малтанхи çавра

Пурнăçа юратса

Ялйыша юратса,

Аннене макăртса.

Эпĕ кайрам вăрçа.

Хурăнсем хурланса,

Çĕмĕртсем çурăлса,

Сар хĕрсем ал сулса

Пăхса юлчĕç тăрса.

— Ан хĕрхен тăшмана, — терĕ кӳршĕ çынни,

— Хĕрхенсемччĕ хăвна, — терĕ ватă анне.

— Эп сахал-и тӳсни, эп сахал-и çунни, —

Терĕ вăйсăр атте, çавăрса сывлăшне.

Эс ан ман çĕршыва,

Эс ан ман халăхна,

Хăв аннӳ кăкăрне,

Хăв аçу çăкăрне.

Вăл çуратнă сана,

Вăл ӳстернĕ сана,

Çăлтăрсен çутинче,

Сар хĕвел ăшшинче;

Вăл ӳстернă сана,

Вăл вĕрентнĕ сана

Сыхлама-юратма Советсен çĕршывне.

Те сасси çĕтнĕрен,

Те ватти çитнĕрен,

Калаймарĕ атте хăй калас сăмахне.

Унтан вăл тăп! тăрса,

Кăкăрне каçăртса,

Куçĕпе тинкерсе инçете-инçете,

Малалла