Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

1

Ĕнерхи кун эпĕ кăмака хыçĕнче, Çĕпĕр çăматти ăшĕнче пурăнакан Шăрчăкпа туслашрăм.

Шăрчăк:

— Кăмака айĕнче пурăнатăп, сурăх урине кăшлатăп, вăхăтăн-вăхăтăн — кăмака çинче, кулачă çисе…

Эпĕ:

— Хитре юрлатăн!

Шăрчăк:

— Манăн ĕçĕ çавăн пек!

Эпĕ çăматă ăшне пăхса илтĕм — нӳхрепри пек, сĕм тĕттĕм! Ытла тинкерсе пăхнăран-и аяла, çăматă тĕпне шуса антăм.

— Кăравул! Тăванăм, çăлăр пĕчĕк çынна! Кăларăр тамăкран!

Шăрчăк:

— Хăв вырăнна пĕл!

Эпĕ:

— Пĕчĕк çуралнăшăн каçарăр, господасем!

Çутă тĕнчене мана Шăрчăк çинçе çиппе туртса кăларчĕ…

2

Пĕррехинче Шăрчăкпа çулçӳреве тухрăмăр.

Кăмака айĕнче пĕр пус укçа тупрăмăр та, савăннипе, лавккана чупрăмăр. Эпĕ кофе банкине пăтапа шăтара-шăтара тухрăм та Шăрчăка унта вырнаçтартăм. Банкăна çыхнă çипе ик хулпуççинчен çаклатрăм та урам тăрăх вĕçтертĕм.

Укçине эпĕ Шăрчăка памарăм, хам умра, велосипед урапине кустарнă пек, тĕксе чупрăм.

Шăрчăк, танкистла, шăтăк витĕр çут тĕнчене сăнаса, банка ăшĕнче юрласа пырать.

Малалла

Йывăр инкек ăшăмра

Кăшлать чĕрене,

Ĕмĕр-ĕмĕр ман умра

Карать çăварне;

Чипер тăнă çĕртенех

Тĕртсе хăвалать;

Вăхăт çитнĕ-çитменех

Çӳçе шуратать.

Хăçан йывăр асапсем

Пĕтĕç ĕмĕтĕн?

Хăçан шанчăклă кунсем

Çитĕç ĕмĕтĕн?

Кĕçĕр тĕттĕм, сивĕ çĕр,

Çил улать, йĕрет...

Ман ăш-чикре вут-хĕм-тĕр,

Пуçăм ишĕлет.

Пусрĕ хуйхă пуçăма,

Шухăш пăтранать.

Юрлама мар, калаçма

Халăм çухалать.

Анне мĕлки куç умне

Сисиччен тăчĕ,

Чун сасси пек сассине

Вăл ирĕк пачĕ.

Ах, аннем, анне, аннем,

Хытă ан кăшкăр

Мана вăйсăршăн, аннем,

Кăплах ан хăтăр!

Анчах анне хĕрхенмест,

Чарăнмасть, ятлать,

Ман сăмаха итлемест,

Йĕнинчен кулать.

«Ĕмĕр тăран чул пусман

Картлашки çине

Эпĕ сана тăратсан,

Турăн-и ĕçне?

Эпĕ сана вăй-хăват

Парсассăн, кайран:

«Пуçупа тĕнче тапрат»,

Тесе хăварсан —

Эсĕ эпĕ хушнă пек

Пĕр чарăнмасăр,

Тар-шур куран тарçă пек,

Малалла

Васканăн ĕç тăнă,

Ерипелинĕн кайнă.

Эпĕ пĕрре юлташпа

Кайрăм хамăр утсемпе

Хĕрлĕ çыра çитерме.

Пуçланатчĕ кĕркунне.

Хĕрлĕ çыр вăл — пирĕн вар,

Ячĕпеле вăл Типвар.

Çав Типварта çĕртмере

Каççĕ утсем çитерме.

Эпир самай сивĕрен

Чул кăлартăмăр çырмара.

Çуркуннехи шупала

Нăмай ватать çырана.

Ун чух вара, çуркунне,

Çĕр айĕнчи чулсене

Шыв кăларать хăй выйпе¹,

Илсе каймасть лаприпе.

Çиялти вĕт чулсене

Хамăр кăларнисене

Пĕрле пуçтаркаласа

Турăмăр пĕрер купа.

Хĕвел ларма пуçласан,

Эпир тухрăмăр Типвартан.

Унтан вара килелле

Чуптартăмăр сиккипе.

Тепĕр кунне ирпеле

Эпĕ кайрăм пиччепе

Хĕрлĕ çыра урап|а]па,

Чула киле турттарма.

Çырма хĕрне çитсессен,

Айăккалла каясран

Мана пичей: «Лашана

Куклет, — терĕ, — айăккалла».

Малалла

Ачаш ача пуç кăшлать,

Тăп тытни усă тăвать.

Çулла хĕвел ир тухать,

Кантăрлапа хыт шартать.

Çумăр час-часах пулмасан

Йывăç симĕссĕн курнан

Кăшăркама пуçланать.

Сарай çинчен типсе ка[я]ть

Ул[ă]мран тунă çивитти,

Тусанланать çул питти.

Çуркуннехи симĕс курăк

Типсе каять темскер пек:

Ура айĕнче шатăр! тет,

Ăна сысна кăшламасть.

Хĕвел ларсассăн хĕрелсе,

Тепĕр кунне ирпеле

Сывлăм ӳкет самаях,

Анчах типсе ка[я]ть часах.

Сывлăм типсе пĕтиччен

Утă çулса пăрахасшăн

Тухса кайрĕç мăннисем —

Хулпуççинче çависем.

Вĕсем хăварнă килсене

Карчăксемпе ачасене.

Сывлăм типсе пĕтсессĕн,

Таврăнаççĕ çулмаран.

Утă пуçтарса пĕтерсен,

Нумай та иртмест — ялран

Тухса каççĕ тыр вырма —

Тар тунине пуçтарма.

Ун чухне вара ачсене

Сахал хвараççĕ килсене,

Вилме патне çитнисем

Тата юлаççĕ суккăрсем.

Анчах пĕчик пĕр пӳртре

Малалла

Ку ăруран ăрăва куçса пыракан халап. Анчах ку чăн пулнă. Ку халапа мана анне каласа панă, ăна — манăн кукаçи. Кукаçие вара унăн ашшĕ каласа панă. Историйĕ вара унпа, манăн мăн кукаçипе пулса иртнĕ. Манăн мăн кукаçи Хветĕр ятлă пулнă.

Пĕррехинче Хветĕр каçа юлса киле таврăннă. Кĕркунне. Çулĕ инçе пулнă. Кĕрхи кун часах тĕттĕмленет. Инçе çул ывăнтарать. Лаши те, хуçи те ывăннă. Çитменнине тата киле çитиччен нумай каймалла. Тĕттĕм. Юрать-ха каçхи тӳпере çăлтăрсем çуталнă. Лаша вăраххăн юртнă, Хветĕр урапа çинче шухăшă кайса ларса пынă. Сасартăк ура сасси илтĕнсе кайнă. Каçхи сасă инçете каять. Лаши те хăлхине тăратнă, Хветĕр те хускалнă. Унтан йывăррăн сывланă сасă илтĕннĕ. Кĕçех урапа патне çамрăк çын чупса çитнĕ. Çамрăк çын çитсе тăрсан лаша хăртлатса илнĕ. Хайхи çамрăк çын сăмах хушнă.

— Ах, мучи, лартсамччĕ мана урапа çине, эпĕ питĕ ывăнтăм.

— Лартăттăм та, — сăмах хушнă Хветĕр, — анчах манăн лаши аран утать, ывăнса çитнĕ. Çуран утсан хăвăртрах çитетĕн.

— Эсĕ, мучи мана ларт, лашу та вара хăвăртрах утĕ, — тенĕ çамрăк çын.

— Лар эппин, ларасах килет пулсан, мана та кичем пулмĕ, — тенĕ Хветĕр. Çамрăк çын ларсан — лаша чăнах та хăйĕн юрттипе чупа пуçланă. Пырсан-пырсан каччă сăмах хушнă.

Малалла

Шавланă-кĕрленĕ

Чирĕк хĕлхемĕ,

Çулăмран тухнă тĕтĕм

Аяккалла кайнă сĕрĕм.

Нăрваш халăх

Тăлăх халăх

Пăхса тăрать,

Тĕлĕнет:

«Мĕнрен тухнă?» — теççĕ,

Никам та каламаççĕ.

Çапла халăх

Ним тумасăрах

Пăхса тăрса

Çунтарса янă

Чирĕке.

Эпир ĕлĕк йĕкĕт чух

Улах тăрăх çӳреттĕмĕр

Çĕрлен çĕрех каяттăмăр.

Çĕрлен çĕрех савкаласа,

Сиккелесе ташласа

Ай пыраттăмăр.

Улах тĕлне çитсессĕн,

Алăк патне чарăнсан,

Чăсаттăмăр купăса.

Купăс каласа,

Сиккелесе кулкаласа

Ташлаттăмăр мунчара.

Ташлаттăмăр тăраниччен

Сикеттĕмĕр йăлăхиччен

Çурçĕр çитсен,

Автан авăтсан

Каяттăмăр килелле.

Çапла вара çĕр çиртни,

Туйăнмастчĕ тарлани,

Тарласан та сивнеттĕмĕр.

Халĕ ĕнтĕ ватăлсан,

Çамрăк кунсем иртсессĕн,

Эххĕм-аххăм çăварта.

Нумай та пулмасть вăл,

Вуник çула яхăн иртнĕ пуль,

Пурăннă пулнă пирĕн ялта

Нумай çынсем пулнă та

Тата тепĕр çын Платун ятлăскер.

Вăл пулнă ухмахрахскер.

Тĕнчере тĕклĕ сăмах пур тесе

Ахаль каламан пуль çав ват çынсем те.

Эпир халь сахал пурăннă,

Хăш-хăш çынсем нумайтарах пурăннă.

Эпир сахал пурăннă пулсан та

Хамăр пурăннă таран та

Ĕмĕр тăрăшĕ вăрăмран

Хамăр пуçсăр çӳренĕрен

Хыпарне те нумайтарах илтеттĕмер.

Пĕрре юлташла эпир

Ирхине ирех

Урам тăваткăльне тупрăмар тӳрех!

Унта куртăмăр халапçăсене,

Пакăлтатса лараканскерсене.

Хайхи эпир юлташăмăрпа

Хăлхасене тăнках тăратрăмăр та

Иксĕмĕр те ыткăнса лартăмăр.

Пĕр кĕтесе таянтăмăр,

Хайхи пирĕн ыр çынсем

Унти-кунти халапсем

Çинчен калаçма тытăнчĕç.

Иван пиччепе Энтюк пичче пуçласа ячĕç.

Иван пичче калать,

Ĕнтюк пичче те пуçлать:

— Ах! çав Платунтан тĕлĕнмелле:

Хăй ватăлса,

Ăсĕ Катăлса

Пырать пирĕн Платун пиччен

Малалла

Çуллахи вăхăта эп çав тери кăмăллатăп. Пин-пин чечекĕн каçăхса каймалла ырă шăрши, пыл хурчĕсен лăпкă сĕрлевĕ, утă шăрши, чуна кантаракан çăл шывĕ — акă вăл çуллахи ырлăх.

Каçхине. Тавралăх тарăн ыйха путнă. Пĕр çăл шывĕ çеç чарăнми юхать. Унăн тĕкĕр евĕр çуталса тăракан шывĕнче уйăх шыва кĕрет тейĕн. Пĕрре вăл шыв тĕпĕнче курăнать, тепре ун çийĕнче чӳхенет. Çапла çĕр иртни те сисĕнмест. Ире яхăн Роман пичче çăлĕ çынсене кĕтме пуçлать.

Роман пичче çăлĕ пирĕн урам вĕçĕнче шăнкăртатса юхать. Пăрăх тăрăх юхса килекен шывăн сасси çепĕç юрра аса илтерет. Вăл кăмăла çĕклет, çăвăнпах пулĕ çăл çумĕнчен çын татăлмасть. Унăн шывĕ кăштах тăварлă та тутлă. Иртен пуçласа каçчен çăл ĕçре тейĕн. Кам витрепе, кам савăтпа кунтан шыв тултарса каять. Кĕтĕве кайма тухнă выльăхсем те çак шывах кăмăллаççĕ. Ирхине е каçхине кăшăл тавра тăрса тухаççĕ те килениччен шыв ĕçеççĕ. Çапла пĕр самантрах кăшăл ăшĕнчи шыв самаях чакать, анчах тепре пăхнă çĕре вăл тулса та ларать. Хăйĕн патĕнче çын ан кайтăр тет пулинех.

Мана пуринчен ытларах кăшăл тĕпне çырса хунă сăмахсем кăсăклантарчĕç. Пĕррехинче Тоня аппа кăшăл тĕпне тасатнине куртăм. Çырма хĕррине чупса çитрĕм те ăна пулăшма шутларăм. Шыва юхтарса кăларсан акă мĕн вуларăм: «Сывлăха пултăр. 1987 çул.» Тĕлĕнмелле, кам çырса хунă–ха çак сăмахсене? Шăкăлтатса ĕçленĕ вăхăтра Тоня аппаран Роман пичче çăлĕ пирки ыйтмасăр чăтаймарăм. Акă мĕн илтсе савăнтăм.

Малалла

Тырă вырса пĕтет,

Хĕл те çывхарса пырать.

Çил шавлама тытăнать,

Сивĕ те персе çитет.

Уйра нимĕн те çук,

Пĕр тыр пĕрчи тесен вăл та çук.

Анчах выртать уйра,

Ялтан кайра,

Ани-анисемпе кантăрсем

Симен кун çитрĕ,

Пукрав та аякка юлмарĕ.

Вырсарникун çитрĕ,

Тунтикун ырана юлчĕ.

Тепĕр кунне тухрĕç кĕпĕрленсе

Ача ураписем туртса

Ялти хĕрарăмсем,

Хыçĕнчен чупаççĕ ачисем.

Пĕр виç кун хушшинче

Пĕтерчĕç хĕрарăмсем пуссипе.

Çапла ĕнтĕ пукрав çитет

Выç уйпа.