Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Пролог

Тул çутăлма пуçланă. Çырма-çатраллă, тăвайккиллĕ, айлăмсемпе тӳрем çĕр лаптăкĕллĕ Атăлпа Сăр шывĕ хушшине вырнаçнă Чăваш çĕршывĕ ерипен ыйхăран вăранса пырать. Васансемпе шырлансенче çĕрĕпе шăнкăртатнă шыв сасси çумне кайăк-кĕшĕк чĕвĕлтетни, выльăх-чĕрлĕх ĕнĕрлени, уçăлса хупăнакан алăк-хапха чĕриклетни, йытă вĕрни, автансем каçса кайса авăтни, çынсем çуйхашни тата ытти çĕр тĕрлĕ сасăсем хушăнаççĕ. Инçетре мотор кĕрлет, хутран-ситрен завод гудокĕпе пăравус шăхăртни илтĕнкелет. Мал енчен сисĕнмесĕр сарăлса килекен кăвак çутă ӳкнипе хура вăрмансем, йăмраллă ялсем, чул çуртлă хуласем, çĕлен пек авкаланса тăсăлакан вăрăм çулсем, шупка хăю евĕр курăнакан юхан шывсемпе сарса хунă симĕс кĕççене аса илтерекен ыраш калчиллĕ анлă уйсем уççăнах палăракан пулчĕç. Тĕттĕм каç хĕвел анăç енне чакса пырать, хĕвелтухăç енчен тин çеç çуралнă çамрăк кун çĕнтерсе килет.

Çак вăхăтра Хусан енчи хĕрлĕ сăн çапнă мамăк пек çăмăл пĕлĕтсем тĕлне хура хăю евĕрлĕ тĕксĕм йĕр тухса карăнчĕ. Çав йĕр пăртан тасалма хатĕрленсе çитнĕАтăл тăрăх шăвăнса Чăваш Республики патне çывхарать. Ку — хур кайăк карти. Çирĕм виçĕ хур кăнтăрти шыв-шурта хĕл каçнă хыççăн Çурçĕрти Пăрлă океан патне çитсе çын çук тундрăра йăва çавăрма васкать. Çуркунне кая юлса килнĕ пирки ăшă çĕрсенче хĕл каçнă кайăксен кăнтăрта ытларах чарăнса тăма лекрĕ. Халĕ ĕнтĕ Аçтăрхантан пуçласа Архангельска çитиччен пур çĕрте те юр хăвăрт ирĕлет. Юхан шывсемпе кӳлĕсем пăр тыткăнĕнчен хăтăлма пуçланă, уй-хирпе улăхсене симĕс сăн çапнă, вăрманти йывăçсем те кăчкă кăларнă. Çавăнпа та пирĕн патра çу каçакан кайăксем Африкăпа кăнтăр Азирен кунта килме васкаççĕ.

Малалла

Сан хăвату патне

хам кăмăла хушса —

Никам курман сăпайлăх парăттăм.

Сан юрату патне

хам туйăма хушса —

Никам курман телей эп парăттăм.

Эс шутлатăн пулас:

«Эп кайсан — тĕнче пушанать,

Çĕр чарăнать çаврăнма,

Пурнăç хăрать,

Вăхăт тăрать...»

Çук, эсĕ кайсан,

Эсĕ манран пăрăнсан,

Тĕнче улшăнмасть,

Сывлăш чакмасть.

Эп кăна пулмастăп,

Ĕмĕлкем — юлать...

Санпа тĕл пулнă вăхăтсем,

Санпа калаçнă чĕмсĕр тĕлĕк,

Хуллен те лăпкăн сас парса

Пулчĕç те хуркайăксем —

Кайрĕç.

Тап-таса халь пĕлĕт.

Чунра та пушă. Тап-таса.

Çур кунĕсем çитсен

Килместĕр-и-мĕн каялла?

Эсĕ ман мар пулсан —

Сан сывлăшу ман,

Эсĕ ман мар пулсан —

Сан ĕмĕтӳ ман,

Туту çинчи ăшă куллу,

Сан шухăшу та ӳкĕнӳ,

Вăйсăрлăху, хавшаклăху...

Пĕтĕм тĕнче, тен, пулĕ ман.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Пĕр хам анчах яланлăх Сан.

Пролог

Ĕмĕр сакки сарлака!

Ваттисен сăмахĕ

Ларма хĕр пек капăррăн курăнать çурт умĕнчи лаштра хурама. Парка турачĕсем кивĕ пӳртĕн улăм çивиттине ешĕл чатăрăн карса илнĕ. Урамалла тухакан пĕчĕк чӳречесем иккĕш икĕ еннелле чалăшнă та, пĕри урам урлă, тепри хăй умĕнчи тăпрас çинелле пăхать. Пӳртпе юнашар чăнкă пусмаллă крыльца пур, çуртне кура мар каçăрăлса тăрать: çӳллĕ, сарлака та чечен; кивĕ пӳрт çумĕнче вăл — çĕтĕк сăхман çине хаклă пустав татăкĕ лартса янă саплăк пек. Крыльца тăррине кĕтеслекен хăмасене чăвашла касса тĕрленĕ. Пусма аяккипе чĕнтĕрленĕ карлăк анать. Чаплă крыльцапа юнашар çĕрĕшнĕ юпасенчен тыттарнă çил хапхи пур, вăл лаптак витнĕ лаççа тĕкĕнет. Лаçă умĕнче армак-чармак тараса каркаланса тăрать.

Лутра лупасайĕнче чăпар чăхсем чаваланаççĕ. Хӳме çумне хăрах турталлă юман акапуç таянтарса хунă. Сăлăп янă витере хушка çамкаллă çӳрен юпах кĕçенкелесе илет, хушăран вăл малти сакăл урипе урайне канăçсăр кукалет.

Картишĕнчен пӳрте кĕме пăлтăр умне тăвăр пусма сарнă. Пӳрчĕн, урамалла тухакан икĕ чӳречерен пуçне, пахчаналла тепĕр чӳрече пур, унăн çĕмрĕк куçне, çил кĕресрен, çĕтĕк ланчашкапа питĕрнĕ. Пăчă. Тăкăскă та чĕрĕ сывлăш. Алăк патĕнчи йăрхахсенче — тĕрлĕрен тумтир. Урлă сак çинче маччана перĕнес пек тӳшек-минтер купаланса выртать, тенкелĕ çинче — сăран питле минтер — хуçа вырăнĕ. Килти çынсем тĕпел кукăрне пуçтарăннă; пурте салху та шăп — сăмах хушма хăраса тăраççĕ. Кансĕр шăплăхра пĕрене çурăкĕнчи хĕрлĕ таракан çăтăртатни çеç хутран-ситрен илтĕнет. Алăк патĕнчи йывăç пуçелĕклĕ лутра путмар çинче Çамакка выртать. Юлашки сывлăшне халь-халь кăларас пек, вăл хăвăрт-хăвăрт сывлать. Питĕнчен юн тарнă, йĕтĕн чӳпĕкĕ пек кĕске сухалĕ çак кунсенче тата ытларах шуралнă.

Малалла

I

Ĕлĕк-авал вăрманта

Пулнă Кармал ятлă ял,

Симĕс ешĕл улăхра

Ĕмĕр ларнă çав Кармал.

Çав Кармалăн çынĕсен

Çăвĕ иртнĕ ĕçсемпе.

Сивĕ хĕлĕн кунĕсем

Иртнĕ ĕçкĕ-çикĕне.

Хура тăпра çийĕнче

Тырри пулнă пулмалла,

Хăмла çырли хушшинче

Хăмли пулнă сарăлса.

Кармал шывĕн сулхăнпе

Чиперленнĕ хĕрĕсем;

Хура вăрман сывлăшпе

Маттурланнă каччисем.

Çимĕк çинчи вăйăсене

Яшсем ахаль ирттермен;

Сиктерен юрăсене

Шав итленĕ ватăсем.

Кăçалхи вăйăсенче

Пĕр пуянăн сар хĕрĕ,

Вĕçен чĕкеç евĕрлĕ,

Шăратнă, тет, юррине.

Çавăнпа та хăйне те

Чĕкеç ятлă хунă, тет.

Ăна ашшĕ-амăш те

Чĕкеç тесе чĕннĕ, тет.

Унăн ашшĕ Уланки

Ял пуçĕ те, пĕр пуян,

Паттăрăн пек кĕлетки

Çӳренĕ, тет, пĕр капан.

Хăй Чĕкеçне юратса,

Икĕ хутлă шур пӳртне

Йĕри-тавра картапа

Йăвăç пахчи çавăрнă.

Малалла

Пĕрре мана хамăр ялти ват сунарçă Кăтра Карачăм урамра тĕл пулчĕ те:

— Çтаппан шăллăм! Эх, кăвакал какайĕ тутлă та иккен! Тӳррипех калатăп: эсĕ тутанса пăхсан, куянсем çине çаврăнса та пăхмастăнччĕ,— терĕ.

Кăтра Карачăм суйма юратнăран, вăл хăй ĕмĕрĕнче пĕр кăвакал та тытса курманран, эпĕ унтан:

— Хăвах çисе куртăн-и вара? — тесе ыйтрăм.

— Хам çиессе çимен те, анчах манăн асатте пĕр улпут çинине курнă, — терĕ Кăтра Карачăм.

— Çын çинине курни мĕн вăл, хамăрăн тытса тутанса пăхасчĕ, —терĕм эпĕ.

Çавăнтах манăн пуçа кăвакалсем тытас шухăш пырса кĕчĕ. Анчах хам вĕсене мĕнле тытмаллине пĕлместĕп.

— Камран ыйтса пĕлес-ха? — тесе шутлама тытăнтăм.

Пĕр енчен, мана, чапа тухнă сунарçăна, çавăн çинчен ыйтса пĕлме те намăс. Тепĕр енчен, пирĕн ялта кăвакалсем тытма пĕлекен сунарçăсем те çукчĕ. Тытма мар, хăйсен ĕмĕрĕнче кăвакал курнă сунарçă та çукчĕ пирĕн ялта.

Çапла кăвакал какайне тутанса пăхас шухăш кунран-кунах ӳссе пычĕ. Юлашкинчен эпĕ куянсем çине çаврăнса та пăхми пултăм.

Кĕркунне çитрĕ. Кăвакалсем кĕркунне пит самарланса каяççĕ тенине илтрĕм те, пĕр ирпе Ямаш вăрманне тухса утрăм. Кăвакалсем шыва юратнăран, эпĕ те тӳрех Патин шурлăхĕ патне çул тытрăм, унта лăпах кăнтăрлапа çитрĕм. Шурлăх патĕнче вун-вуникĕ сунарçă çӳрет, хăйсем пĕри те пĕр кăвакал та тытайман. Вĕсемпе пĕрлех ялти ват сунарçă Кăтра Карачăм та çӳрет.

Малалла

Ĕçри лаша ялан тиевлĕ,

Лаша вăл яланах лаша...

Ун туртмалла...

Тар тăкмалла...

Ун çук ним чухлĕ те сиенĕ —

Ватăлсан çеç параç аша.

10.11.2009

Пуçра — авра,

Эп хам та сӳннĕ...

Пурнатăп айванкка пекех.

Таçта, шалта,

Ман чунăм ӳкнĕ,

Пуш кĕлеткен çӳреп текех.

Яра куна

Çӳреп тулккисĕр,

Калаçкалап, çырап темскер.

Кайран-малтан

Нимскер йĕркисĕр

Мĕн çырнине çурса тăкап.

Апла-капла,

Шутлап йĕркисĕр,

Мĕн шутлани çĕтсе пырать...

Епле? Мĕнле?

Тĕлли-паллисĕр...

Хăçан-ши манăн кун пулать.

10.11.2009