Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Урана çӳле çĕклетĕп,

Старшина кăтартнă пек,

Пач тунмастăп, хĕпĕртетĕп:

Эпĕ пăсмăп строя тек.

Çук иккен. Янрать команда

Чарăнма. Пĕр маншăнах.

Хам шутпа — чипер утсан та

Старшина урăхларах

Хаклани асрах-çке юлĕ,

Манас çук çак ирхине

Плац çинче салтак кун-çулĕ

Нарядран пуçланнине.

Ялтан инçех мар пысăк вăрман сарăлса выртать. Унта тем тĕрлĕ чĕрчунсене тĕл пулма пулать: мулкачран пуçласа упа таранах. Эпир, ача-пăча, пысăк вăрмана хамăр çеç кайма хăратпăр — темле чĕрчунпа тĕл пулăн. Ял çывăхĕнче шĕшкĕлĕх пур, ăна ял çыннисем Милла вăрманĕ теççĕ. Эпĕ те мăйăр нумай пулнă çул çавăнта мăйăр татма ачасемпе кайкаланă. Мĕншĕн çапла ят панине пĕлес тесе эпĕ ялти чи ватă çын патне кайрăм. Вăл манна çакăн пек халап каласа пачĕ.

Ĕлĕк пĕр çын — ăна ял çыннисем хытă Милла тенĕ — вăрман хĕрринчи пысăк уçланкăна хăйне валли çĕр касса илет. Çавăнта шĕшкĕ йывăççисем ларттарать. Хăйĕн çемйипе ăна пăхса тăрать. Вăл çын чухăнах пулман, унăн темиçе тарçă та пулнă. Вĕсене те нумай ĕçлеттернĕ тет çав вăрманта. Ял çыннисем тивесрен хураллаттарнă.

Шĕшкĕсем çитĕнсе мăйăр пама пуçличчен пайтах вăхăт иртет. Милла мăйăр сутса укçаллă пулма шутланă тет. Анчах хăй те ватăлса пынă, çемйи чирлесе вилнĕ тет. «Кам валли пуçтарас ман укçа, — тесе шутланă. Вара мăйăр сутса пуяс шухăша пăрахнă. Ял çыннисем мăйăр пуçтарса савăнччăр хуть тесе вĕсене текех чарман тет. Хăй çав вăрмантах ватăлса вилнĕ.

Малалла

«Тапранчĕ çил-тăман. Хуп çенĕк алăкне», —

Тесе каларăн эс пит шухăшлăн, асаплăн.

Тулта çил ачисем кĕсле калатчĕç чаплăн:

мĕскер хускатнă-ши ун чух çанталăкне?

Касатчĕ сĕм ултав. Кала: мĕнпе-ши саплăн

эс çĕтĕк чĕрӳне? Эс юрату хакне

йӳнетрĕн те пачах çухатрăн сăвапне,

малта — килес куну. Вăл çывхарать хăватлăн.

Çав кун ури айне пулатăп эпĕ те:

вăл маншăн та кăра! Çук, ӳкĕнмĕп

пĕртте кĕлленнĕ шанчăксен çути тек йăлкăшманшăн.

Эп саншăн та пулман çиçсе тăран сăнар!

атя çул юппинче, эппин, халь уйрăлар —

пăтранчăк шыв пĕрех шерпет пулаймĕ маншăн.

Юр сĕлкĕшленчĕ... Сарăлать ейӳ

çырмасенче. Юр кĕрчĕсен шап-шурă

ĕмĕлкисем шыва ӳкни — ыр курăм:

умра ларать пек авалхи Кейӳ.

Хирте шыв капланса килет каçкӳлĕм,

Çулне шырать вăл тĕрлĕ еннелле.

Кăвак витĕнкеçне шарт! çурчĕ кӳлĕ,

йăл-йăл! кулса пăхать пек хĕвеле.

Çуркуннене саламласа кашлаççĕ

ват йăмрасем сĕвек çыр хĕрринче.

Ĕмĕлкисем авкаланса ташлаççĕ

çил хăвалан кăвак хумсем çинче.

Çурхи ӳкерчĕк — куç тулли илем,

ăна çак пĕчĕк сăввăма пиллем.

Эс тупнă теççĕ тĕлĕнтермĕш юрă

(Ăна пĕлмен çын çук та таврара).

Хир чечекне çут кăмăлпа чуптурăн,

юрларăн юрруна та пĕр çавра.

Савăнăçна туятăп эп, тăванăм, —

юрру вĕçсе саланĕ хир-вăрманăн.

Эс утрăн вăрманти сукмаксемпе,

Вуншар шыв урлă ӳркенмесĕр каçрăн.

Çухатрăн канăçна çав чечекпе —

эс хĕвелпе, çилпе, вутпа калаçрăн.

Вăл пычĕ сан патна, темрен хыт кулчĕ:

Вылятпăр-и тесе мана ал сулчĕ.

Вăл утнă чух, эп куртăм чĕмсĕр уйăх —

Именчĕкскер — кăвак юманлăхра

кашни çулçа хăю тытма хăюлăх

çитернине: çак ырă вăхăтра

сирень садне эп питĕ шăппăн кĕтĕм —

чӳхенчĕ кăн-кăвак чернил пек тĕтĕм.

Ун сăн-питне ирхи хĕвел пек, теççĕ —

нумайăш куç хываççĕ ял хĕрне.

Ун сассинче ирхи çилсем кĕрлеççĕ,

чĕнеççĕ кайăксем те пĕр-пĕрне —

сĕм вăрманта шывсем шăнкăртатаççĕ,

çап-çамрăк йăмрасем пăшăлтатаççĕ.

Эх, çирĕмри пуçтах ăссен тĕнчи,

мĕскершĕн-ши вылянчăк, тĕркĕшӳллĕ?

Малалла

Пьесăра вылякансем:

Павăл

Матюк — унăн арăмĕ

Уля — кӳршĕ хĕрĕ

Мăтя — Улян ашшĕ

Марче — Улян амăшĕ

НКВД ĕçченĕсем:

Жеребцов

Пиманов

1-мĕш милиционер

2-мĕш милиционер

Михалкка, Элюç, Энтепе ял çыннисем.

Ĕçсем 1920-30-мĕш çулсенче пулса иртеççĕ. Таврара Шакур атаман алхасать. Мухаметжанов следователь Шакур атаман шайккине арестлес енĕпе тăрăшса ĕçлет. Елчĕк, Комсомольски, Патăрьел тăрăхĕсенче милиционерсем Шакур çыннисене йĕрлеççĕ. Энтепе ялĕнче пурăнакан Вăрă Павăлăн та пурнăçĕ япăхланать.

1-мĕш курăну

Пӳлĕм. Сĕтел, икĕ пукан. Сулахайра кровать. Хăй чикки çунать. Пӳлĕмре Уляпа Матюк алă ĕç тăваççĕ. Улах юрри юрлаççĕ.

Йăранĕ-йăранĕ ешĕл сухан —

Илемлĕ-çке ешĕл вăхăтра.

Тантăш, эс те çамрăк, эп те çамрăк,

Илемлĕ-çке çамрăк вăхăтра.

Иртсе кайрĕ улах сăри,

Малалла

Çӳл тӳпере çăлтăр вылять,

Сан куçу пек йăлтăртатса.

Чул хушшипе тăр шыв юхать,

Сан куллу пек шăнкăртатса.

Сывлăм ӳкет садсем çине,

Кĕмĕл сапса тăван çĕре.

Ăçта-ши эс çак каçхине?

Сана кĕтсе çунать чĕрем.

Пĕччен ытла кичем мана,

Сансăр мĕнле çĕр ирттерес?

Мĕн пулчĕ-ши, тусăм, сана?

Ăçта-ши эс? Кампа-ши эс?

Шуçăм çути çӳл тупере —

Пуриншĕн те килет ыр кун;

Сӳнми çунать хĕрӳ чĕрем,

Саншăн çунать ман çамрăк чун.

Такăртаттарса чӳречене,

Пĕлĕтсем тăкатчĕç шерпетне,

Тĕксĕмччĕ, салхуччĕ

çут çанталăк...

Кĕç çуталчĕ, йăлтăрчĕ

тавралăх!

Çуркунне пек,

йăл кулчĕ тĕнче!

Эсĕ-мĕн утан

çул леш енче.

Çĕн хуçасем сад пахчине пăсаççĕ

(Кив хуçасем чĕртсе хăварнине.)

Пуртăпала улмуççине касаççĕ,

Лумпа хайăрттараç тункатине.

Пăтăртатать те татăлать тымар.

Е хамăн шăнăрсем çапла палтлатрĕç?

Çынсем, çăлсамăр! Ахлататъ сад мар -

Ман чĕрене кăклаç, тăпăлтараççĕ

Тымарĕ-мĕнĕпе.

Хал çук чăтма!

Эпĕ Татмăш ялĕнче пурăнатăп. Ялĕ калама çук илемлĕ вырăнта вырнаçнă. Çывăхрах вăрман. Çынсем унта час-часах çырла-кăмпа татма çӳреççĕ. Ял вĕçĕнчех пысăк пĕве. Çуллахи вăхăтра ун хĕрринчен ача-пăча татăлма та пĕлмест. Шăрăх вăхăтра кунĕпех шывра шампăлтатаççĕ, пушă вăхăтра пулла çӳреççĕ. Ял йĕри-тавра тĕрлĕрен улăх-çаран, çырма-çатра.

Татмăш ялĕнче манăн асанне те çуралса ӳснĕ. Вăл Клава ятлă. Асанне халĕ утмăл çултан иртнĕ. Вăл ватă пулин те пĕрре те ĕçсĕр лармасть. Кунĕпех килте ĕçлесе çӳрет. Асанне пĕчченех пурăнать пулин те тĕрлĕ выльăх-чĕрлĕх усрать. Пахчара тĕрлĕ çимĕç ӳстерет. Эпĕ ун патне час-часах кайса çӳретĕп, вăй çитнĕ таран ăна пулăшма тăрăшатăп.

Акă паян та асаннен сурăх кĕтĕвĕ пăхма каймалла. Эпĕ те унпа пĕрле ир-ирех тăрса кĕтĕве ялтан хăваласа тухрăм. Çанталăк ирех ăшă. Хĕвел те паян ирех хĕртсе пăхать. Çил çукпа пĕрех. Хушăран çеç кассăн-кассăн ăшă çил вĕрсе иртет. Сурăхсем симĕс курăка кăмăлласах çиеççĕ.

— Паян çанталăк шăрăх пулать пулас. Ирех пăчă, — тет асанне. — Кăнтăрлахи шăрăхра сурăхсем те çӳресшĕнех мар, сулхăна пухăнса тăраççĕ. Халĕ Хурама уйнелле каяр-ха. Унта курăк çӳллĕ, сурăхсем те лайăх çӳреççĕ. Кăнтăрла çитсен вара йывăçсен сулхăнне ларăпăр.

Малалла