Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Лаша тухать те сухана

Ĕçлет яра кунах.

Каç кӳлĕм çырмана

Вăл шыв ĕçме анать.

Çак самантра мĕне кура

Çĕре ватса тухать пĕр Каюра.

Кĕçех Асли те вĕçтерсе çитет,

Ĕç ăннăшăн шутсăр хĕпĕртет.

— Нумай сухаланă-çке, ара!

Ĕçӳ сан ăннă, Каюра.

— Çапла, — тет Каюра.

— Тăрмашрăм пур вăйран,

Пĕччен йăлт кайрăм эп халтан.

— Маттур-çке эсĕ. Пултаран.

Ĕçлетĕн пит аван.

Медаль те илĕн ӳлĕмрен,

Хальхи пек тимлесен.

Моралĕ паллă каламасăрах:

Ĕçне тăвать пĕри —

Ыр ят илтет тепри.

Сурăмпуç Шĕмшеш ялĕнчен инçех мар Успек вар пур. Çак вар пуçĕнче тăвайкки. Тăвайккинче вара аякранах хыр юпа курăнса ларать. Ку юпан хăйĕн историйĕ пур иккен.

Вăл пĕр икçĕр вăтăр çул каялла пулса иртнĕ канăçсăр та пăлхавлă вăхăтсене аса илтерет. Ун чухне ку таврара сĕм вăрман кашласа ларнă. Кĕреш юмансемпе пĕрле ик-виç ытам çитейми хыр-чăрăш тӳпене кармашнă. Ялсем те хальхи пек çывăхра пулман.

Сурăмпуç Шĕмшеш ялĕ те ку вăхăтра пĕчĕк ял кăна пулнă. Ялне те Ишмень, вырăсла Ишменево тенĕ. 1700-мĕш çулта ку ял ик çĕр çул каялла пуçланса кайнă тесе шута илнĕ. Ун чухне ку вырăнта виçĕ-тăватă çемье кăна çĕр пӳртсенче пурăннă иккен. Ял ячĕ вара Ишмень ятлă чăвашпа çыхăннă. Вăл чи малтан вăрманăн хĕвеланăç енне çурçĕр енчен килсе вырнаçать. Ишмень ял ятне 1900-мĕш çулта е ХIX ĕмĕр вĕçнелле улăштарса Сурăмпуç Шĕмшеш тенĕ, мĕншĕн тесен ку ял вĕçĕнчен Сурăм шывĕ пуçланнă…

Ялăн истори палăкĕ пек упранса юлнă вырăн вăл — Пăкачав юпи. Çак юпа Е.И.Пугачев ячĕпе çыхăннă.

1774-мĕш çул. Чăваш çĕр-шывĕ хăй ирĕкĕпе вырăс патшалăхне кĕнĕренпе икçĕр çирĕм виçĕ çул çитнĕ. Çав вăхăт чăваш халăхĕ вырăс халăхĕпе пĕрле тачăрах пĕрлешнĕ, Хусан ханĕсен пусмăрĕнчен ирĕке тухса вăй илнĕ вăхăт пулнă. Вăл вăхăтра та тутар ханĕсем Сĕвепе Атăл тăрăхĕнчи вак халăхсем çине тапăнма пăрахман. Çавăн чухне вырăссемпе чăвашсем пĕрле тутар ханĕсене хирĕç кĕрешĕве тухнă. Çапах чăн-чăн ирĕклĕх пулман, крепостла йĕрке хуçаланнă. Шăпах çав вăхăтра пуçланнă та ĕнтĕ Пугачев ертсе пынă вăрçă.

Малалла

Мăр-мăр сăр Кушака

Тилĕ ĕçе илет.

Ĕçе илет те çакăн пек сĕнет:

Сана шанса паратăп склад,

Унта пыл-çу та сахăр, шоколад,

Унта аш-пăш та хаклă мул,

Анчах та эс тирпейлĕ пул.

Ыйтмасăр эс ан çи, ан ил —

Илмешкĕн пил кунта эс кил.

Пĕрле ĕçсе çиер,

Пĕл, никама та ан систер,

Аш-пăш, пыл-çу пĕтсен —

Мĕн пуршăн ху тӳлен.

Часах Кушак ĕçе те тытăнать,

Директор Тилĕ хушнă пек тăвать.

Ĕçет — çиет, парать — илет,

Тилĕ патне куллен çĕклет,

Склад юлать пушах.

Килет ревизи, тĕрĕслет —

Кушакăн халь явап тытма тивет.

Чее Тилли лăх-лăх кулать —

Вăл савăнса çеç пурăнать.

Пăшăл-пăшăл сас та

Кĕрхи сивĕ каç,

Хăмăшăм ман, хăмăш,

Эс калаç, калаç.

Саркайăк сассиллĕ

Сар хăва асра...

(Хамăн та ман тусăм

Пур-çке леш касра.

Тăр чĕтретĕп эп те

Сивĕ çил çинче.

Пĕр йĕреп, кулатăп,

Тунсăх — каçсенче.)

Хăмăшăм ман, хăмăш

Тантăшăм — пĕрре —

Эсĕ пĕччен мар-çке,

Иккен-çкĕ, пĕрле.

Ав, хăва пур санăн.

(Манăн? — Хам пĕлеп.)

Ĕненсех кĕтетпĕр,

Килессе — сисеп:

Çăлтăрсем çиçеççĕ

Пирĕн куçсенче

Юратма пӳрнишĕн

Çакă çĕр çинче.

Тантăшăм ман, хăмăш,

Пулинех сив каç —

Пурпĕрех ыйтатăп,

Эс калаç, калаç.

Сан сăввуна вуласан,

Тăшман шăртланмарĕ пулсан,

Тусу савăнмарĕ пулсан,

Эс поэт мар,

эс — йăпанăç кăна.

Сан сăввуна вуласан,

Лĕп шыв пăрланмарĕ пулсан,

Сив юр пăсланмарĕ пулсан,

Эс поэт мар,

эс — йăпанăç кăна.

Атăл тăрăхĕнчи халăхсем ĕлĕкренпех хурт-хăмăр ĕрчетнĕ. Пăлхарсем тĕнчери нумай çĕр-шыва пыл сутма çӳренĕ. Ĕлĕк пыл хурчĕсем вăрманта йывăç хăвăлĕсенче пурăннă. Çав вырăна чи малтан тупаканĕ унта хăйĕн несĕлĕн паллине — тăхма касса кăларнă, йывăç хăвăлне пăхса-тирпейлесе тăнă, пыл карасĕн пĕр пайне пылпа пĕрле касса илнĕ, тепĕр пайне хуртсем валли хăварнă.

Пилешкасси ялĕ пуçланса каясси те хурт-хăмăр ĕрчетессипех çыхăннă. Акă мĕн каласа пачĕ мана 91 çулхи ĕçпе вăрçă ветеранĕ Наумов Вениамин Иванович:

— Эпĕ пирĕн яла питĕ юрататăп. Мана унăн ячĕ килĕшет. Ялан шутласа çӳреттĕмччĕ: пилеш нумай пулнă-ши пирĕн таврара, мĕншĕн çакăн ятлă панă яла? Ватă çынсемпе калаçса пăхнă хыççăн мана çакă паллă пулчĕ. Чăваш халăхĕ йывăр пурнăç айĕнче хĕн курса пурăннипе ирĕк вырăнсенче, таса уйсенче, аслă çул хĕррисенче пурăнма хăранă. Вĕсем хăйсен пурăнакан вырăнсене вăрман варрипе, чăтлăхрах вырăнта, шыв-шур пуçланнă çĕрелле вырнаçма тăрăшнă.

Пирĕн ял та çавăн пек пуçланнă. Вăл пуçланса кайни халь виççĕр çул ытла теççĕ ват çынсем. Ял вырăнĕнче чи малтан сĕм вăрман пулнă. Çак асамлă вырăна Йĕпреç районĕнчи Килешкасси ялĕнчен Ярлыков Иванька ятлă çын куçса килсе ларнă. Вăл чи малтан Паварни çырми хĕрне хĕвел питне йывăç касса уçланкă тунă та пыл хурчĕн вĕллисене лартса тухнă. Хурт-хăмăр хатĕрĕсене вырнаçтарма кĕлет лартнă, сăра тума лаç туса лартнă. Йывăçне вăл кунтах касса хатĕрленĕ, мĕншĕн тесен йĕри–тавра сĕм вăрман кашланă. Каярахпа пӳрт лартнă, çемйине те илсе килнĕ. Хăй пурнакан вырăна Килешкасси тесе каланă. Çапла çав, çуралса ӳснĕ вырăн асран тухмасть вăл. Иванькка патне Турхан ялĕнчен Зотов йăхĕнчи çынсем куçса килнĕ, каярах Хутартан та кунта килсе ларма кăмăл тунă. Иваньккан ывăл çитĕннĕ. Ăна Ефрем тесе чĕннĕ. Кайран Ефремăн ывăлне Наум тенĕ. Наумăн икĕ ывăл пулнă — Фĕдор тата Игнатий. Федора Ярлыков хушаматпа мар, Наумов хушаматпа çырнă.

Малалла

Çенкерлĕхре — эп кĕтнĕ кĕвĕ,

Кĕрсе курман-и ун ăшне?

Сенкерлĕхре — эп кĕтнĕ кĕвĕ,

Сенкерлĕхре — сенкер ĕшне.

Кăшт йӳçĕрех те — тутлă, тутлă

Сенкерлĕхри сенкер улма.

Qăлтах пырать кунта татуллă,

Кĕтни-шанни килет ума...

...Сенкер куçсен сенкерлĕхне

Чĕнеп сенкер ĕмĕтĕме...

Çав вăхăта эс лайăх астăван:

хĕвел шевле сапатчĕ хырлăх витĕр.

Каларăн эс: «Санпа утма аван,

санпа чух вăрăм çул та çывăх питĕ».

Умра сасартăк татăлчĕ те çул,

çăтса ярас пек тухрĕ пĕчĕк шурлăх.

Куçна чарса эс пăрăнтăн: «Сыв пул,

санпа нихçан çула тухмастăп урăх!..»

Эс çул çинче ялан кĕпер те каçă

пулать тесе шутланă пурнăçра,

анчах вĕсем пĕр вĕçĕм тĕл пулмаççĕ

çитес çĕре васканă вăхăтра.

Ан тĕлĕн ху чĕлхӳ пит хастартан —

йĕрех инçе каймасть вăл çăвартан.

Чун-чĕре пахчинче янăран савнă сасшăн

Юрату чечекне эп ӳстертĕм: шăвар.

Эс тиркерĕн ăна. Чулланать вăл — хăтар!

Шелсĕр кăмăл хĕлне ма эс вĕçĕм тăсасшăн?

Ман чечек çухатмарĕ тĕсне пурпĕрех,

çеçкисем, чӳхенмесĕр, кристалл пек хĕмленчĕç.

Чĕрене ăшăтмарĕç. Çакна эс пĕлсемччĕ,

унăн сивĕ çути çӳçентерĕ пирех.

Чĕрĕлмест, чӳхенмест çак чечек нихăçан:

йăмăх хĕрлĕ çути пурпĕр çĕтмĕ асран,

йывăр шухăш килсен, кăмăла вăл пусарĕ.

Чул чечек ман чунра! Тыт — ална ыраттарĕ.

Хăçанччен, чул чечек, эс йĕрлетĕн куçран —

юратун ăшăтман, ӳксе ваннă сăнарĕ?

Ĕлĕк-авал пĕр ялта икĕ пĕр тăван пурăннă. Пĕрне Мирун тесе чĕннĕ. Вăл питĕ пуян пурăннă. Унăн пурте пулнă: вăйлă лашисем, кермен пек çурт, чипер арăм. Анчах та вăл питĕ мăн кăмăллă та хыт кукар пулнă. Кĕçĕннин вара, Мирун ятлин, кивĕ çурчĕпе арăмĕсĕр пуçне нимĕн те пулман. Анчах та вăл питĕ ырă кăмăллă, пуян чун-чĕреллĕ çын пулнă. Макçăм Мируна питĕ юратман. Ăна вăл хăнана та нихăçан та чĕнмен. Вĕсем пĕр-пĕринпе пĕрре те хутшăнман. Мирун пуян çынсемпе çеç ĕçсе çинĕ.

Пĕррехинче Мирун хулана кайнă. Унта вăл пасара кĕнĕ. Кунта унăн куçĕ-пуçĕ алчăраса кайнă. Мĕн кăна сутман кунта. Анчах та Мируна питĕ сăмавар килĕшнĕ, ăна вăл туяннă. Кунта вăл пĕр каларăш илтсе килнĕ. Туссем инкекре палăраççĕ тени ăна шухăша янă. Юлташсем чăнах та савăнăçа пайлама çеç кирлĕ-ши е инкекре те-ши? Çакна вара вăл тĕрĕслесе пăхма шутланă. Чăннипех те унăн юлташĕсем шанчăклă çынсем-и, хуйха-суйха пĕрле пайлама пултараççĕ-и?

Пĕррехинче пуян Мирун ĕçрен таврăннă та арăмне сăра тума хушнă, хăна сĕтелĕ хатĕрлеме хушнă. Хăй кӳршĕ яла пĕр пуян юлташĕ патне тухса утнă. Тунсăхлăн вăл хăйĕн хуйхине пĕлтернĕ: «Манăн арăм вилсе кайрĕ, пытарма пыраймăн-ши?» — тенĕ.

Малалла