Электронлă вулавăш

 

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

 

Маруç амăш ăшшине ас тумасть, унăн амăшĕ хĕр ача çуралсанах вилнĕ. Çулталăкран ашшĕ тепре авланать, ял хĕрринче пĕччен пурăнакан хĕре качча илет. Ашшĕ хĕрне чунтанах юратать, унпа калаçса-выляса хуйхине пусарать. Амаçури амăшĕ малтанах çакна сисмен пек тăватчĕ, анчах та пурăна киле ăна упăшки кашни кун Маруçа йăпатни килĕшми пулчĕ. Вăл хĕр ачана килтен кăларса яма шутларĕ. Амаçури амăшĕн килĕнчен инçех мар тĕлĕнтермĕш пĕчĕк кӳлĕ юхса выртнă, шăрăхра ялти çăлсенче шывсем типсе ларсан ял халăхĕ çавăнта шыв ăсма çӳренĕ. Пĕр каçхине тăван мар амăшĕ юриех : «Çăлта шыв типсе ларчĕ», — тесе калать. Шăп çур çĕрте хĕр ачана шыв ăсма хăваласа ярать. Маруç: «Пĕччен тула тухма хăратăп», — тесе ашшĕне вăратасшăн пулать. «Аçу ывăннă, кантăр, ăна ан чăрмантар!» — тесе хĕрарăм кăшкăрса ятлаçма пуçлать.

Маруçăн пĕчченех шыв ăсма кайма тивет. Шăп та лăп вун икĕ сехетре, шăп та лăп çур çĕрте. Кӳлĕ патне çитсен ăна темĕнле усалсем хăвалама пуçлаççĕ, усал сывлăшпа вĕреççĕ, шартлаттараççĕ, тăмана пек, çĕрлехи çăткăн кайăк пек ухлатаççĕ. Хĕр ача хăранипе çăлăнмалли вырăн шырама пуçлать, кӳлĕ хĕрринче ӳсекен йăмрана курать: «Ил мана хăв ытамна», — тесе йăлăнать. Йăмра Маруçа шеллет, ăна хăйĕн тураттисемпе хупласа пытарать.

Малалла

Юрату шерпетне ĕçрĕм,

Юрату сим-пылне çирĕм.

Ӳсĕрĕлтĕм,

Ӳсĕрĕлтĕм...

 

Çунатлантăм. Вĕçрĕм, вĕçрĕм,

Хама хам шанми кĕвĕçрĕм.

Сĕвĕрĕлтĕм,

Сĕверĕлтĕм...

 

Юрату авăрне лекрĕм,

Авăра чунăма тĕкрĕм.

Пĕтрĕм! Çĕтрĕм!

Çĕтрĕм! Пĕтрĕм!..

 

Юрату шерпетне ĕçрĕм,

Ирех мухмăрăма чĕртрем.

Лĕпсĕртетрĕм,

Лĕпсĕртетрĕм...

 

Юрату шерпетне ĕçрĕм...

Эп — Чăваш,

Пытармастăп ютран.

Эп — Чăваш, —

Вăтанмастăп унран.

Йăваш? Çук!

Мăнкăмăллăх пур ман.

Мĕскĕн? Çук!

Хальччен намăс курман.

Тивĕçлĕх?

Ют çынран кая мар.

Çепĕçлĕх?

Шăнчăкпа юнашар.

Çав-çавах

Мĕскĕн, теççĕ, пире.

Тур çырлах!

Çӳхе, теççĕ, пире.

Кам кăна

Шăл йĕрмешкĕн пăхман?

Ăс-тăна

Çĕлен евĕр сăхман?

Ют çынран

Чăваш пач катăк мар,

Тен, ăсран

Тарăнрах та тымар.

Кам ĕçчен?

Вăл — чăваш этемми,

Ĕç тесен —

Ăна йăлт шăл çемми.

Юрăсем

Пирĕн питĕ нумай.

Ташăсем

Çаптаратпăр ай-хай!

Эрешсем

Илĕртеççĕ куçа.

Яш-хĕрсем

Ытараймăн курса.

Мĕн çитмест

Пурнăçа ăнланма?

Мĕн çитмест

Чăваша çынланма?

Мĕскĕнлĕх?

Хамăртан вăл килет.

Тĕттĕмлĕх?

Тăрăшсан вăл вилет.

Кар тăрса

Пĕр йыша хутшăнсан,

Ăнтăлса

Пĕр-пĕрне ал парсан,

Чăваш пур,

Çĕр çинче пурăнатъ.

Унăн, кур,

Малалла

Энтри Пасарĕ таврара пит паллă:

Кунта чăваш чĕлхин ăсти çуралнă!

Тултарĕ вăл çĕр çирĕм е çĕр аллă —

Егорова чыс тăвĕ пĕтĕм халăх.

Неççе Кулине

 

Çăвать-и çумăр çĕрĕпе,

Çиçет-и çиçĕм,

Çӳрет-и пуртă-çĕçĕпе

Хурах пĕр вĕçĕм,

Сӳнет-и çăлтăр тӳпере,

Çĕрет-и йывăç,

Чĕр пурнăç сӳнекен çĕре

Хĕрес те хывмĕç!

...Эсĕ куратăн та веçех

Юпа лартатăн.

Мĕнпур чăваш тăвас ĕçе

Пĕччен тăватăн!

 

~1999, çурла, 26.

Тавралăха каç сĕмĕ çавăрса илнĕ. Сехет йĕппи тăхăр сехет кăтартнă. Апла пулин те Петĕрĕн çывăрас килмен. Вăл тĕрлĕ сăлтав тупса вăхăта тăснă: е кĕнекисене портфельтен кăлара-кăлара пăхнă, е куç хӳрипе телевизор еннелле тинкернĕ, е кухньăналла утнă, е пӳрт çумĕнче ларакан лапсăркка йăмрапа тем пирки калаçнă. Амăшĕ:

— Петĕр, çывăрма выртмалла, ыран каллех тăрас килмест тейĕн! Кампа калаçăтăн ара? Тем чӳречерен такам шакканă пек илтĕнмерĕ-и? — тесе кантăк çумне пырса урамалла пăхрĕ, анчах йăмрасăр пуçне пĕр чĕрĕ чун та çуккине асăрхарĕ.

— Анне, мĕнле никам та çук пултăр. Эпĕ йăмрапа калаçатăп, ăна та каçа ыррăн ирттерме сунатăп. Вăл та пирĕн пекех чĕрĕ вĕт, — терĕ амăшĕпе килĕшмесĕр ывăлĕ.

— Мĕн калаçатăн кирлĕ мара. Ăçтан вăл чĕрĕ пултăр, пирĕн пек шухăш пур-и унăн? — текелĕрĕ каллех амăшĕ.

— Анне, йăмран пире курма куçĕ çук, калама — чĕлхи, анчах йывăçăн алли вырăнне тураттисем пур. Çын кĕлеткине аса илтерекен вулли пур тата пирĕн пекех чунлă вăл, — парăнмарĕ Петĕр.

Кантăк умĕнче ларакан йăмра амăшĕпе ывăлĕн калаçăвне илтнĕрен ассăн та ассăн сывларĕ, хирĕçлесе чӳречерен тураттисемпе шаккарĕ. Хурланнипе унăн çулçисем тăрăх куççуль тумламĕ çĕр çине тумларĕ. Хăйне ырă сунакан Петĕре тав туса пуçне усрĕ те шухăша путрĕ. Петĕр çывăрма кайиччен тепĕр хут йăмрана ал сулчĕ те хăйĕн пӳлĕмне кĕрсе кайрĕ. Çывăрас килмест текен ача пуçне минтер çине хурсанах тĕлĕрсе кайрĕ. Çав самантрах йăмран туратти чӳречерен темле майпа тăсăлчĕ те çывăракан Петĕре пĕр ансăр йăлтăркка çавра сукмакпа таçталла илсе кайрĕ. Ача йĕри-тавралла пăхкаласа тĕлĕнчĕ: акă ун çулĕ çинче тĕрлĕ фигурăллă çуртсем курăнаççĕ. Пуç тăрринче тĕлĕнмелле причёскăллă, пружин пек силленсе тăракан тумтирлĕ, кăмрăк пек çунакан куçлă, лутака кĕлеткеллĕ çынсем унталла-кунталла утаççĕ. Палламан ача çине çаврăна-çаврăна пăхаççĕ, анчах пĕри те унпа сăмах хушса калаçмаççĕ. Юлашкинчен Петĕр чăтаймарĕ, хăйне çул кăтартакан йăмра тураттинчен çапла ыйтрĕ:

Малалла

Çил-тăман вĕçтерет,

Чĕрене хĕстерет,

Ырра мар ку. Сисетĕп, сисетĕп...

Чун вĕрет. Пĕçертет.

Вăйăм çук. Пĕтерет.

Хамран-хамах çапла эп писетĕп.

 

Сивĕнет вĕри юн.

Кĕскелет шутлă кун.

Çав-çавах пурнăçа ăмсанатăп.

Эс ăçта, çамрăк чун?

Пулнă! Пулнă! Ан тун!

Юлашки хевтене хапсăнатăп.

 

Çил-тăман вĕçтерет,

Усала систерет.

Эх! Пурнасчĕ, пурнасчĕ, пурнасчĕ..

Çук. Чĕрем хĕстерет,

Вăхăта виçтерет,

Тӳперен Çĕр çине ман анасчĕ.

Енилина пулсан — йăлтах ĕнерччĕ!

Аттил лаши те çĕтĕлнĕ йĕнерчĕк,

Юман тымарĕ, ăрăм киремечĕ,

Неççе ятне те кивĕлле килтерчĕ!

Исаев пур ватти, Исаев пур яшши,

Иккĕшĕ те вут пек хыпса çӳреççĕ:

Эльмек Иванĕ аслă гени теççĕ,

Ун эткерне ӳнер çуртне кĕртеççĕ,

Чăваш ăсталăхне çӳле çĕклесçĕ —

Çынсемшĕн тăрăшни вăл — пит якши!

Николай Балтаева

 

Асран тухмасть хуламăр Таяпа...

Умрах утать пек тимĕр туяпа —

Ăна çитес тесе мĕкĕлтететпĕр,

Лартатпăр йывăç юпаран хула,

Аваллăха тухатпăр та çула

Çитсе пĕтмесĕрех çĕре кĕретпĕр...

Сана шанатăп-ха. Кĕтетпĕр.