Электронлă вулавăш

 

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

 

Пурăннă тет ĕлĕк-авал пĕр патша. Унăн арăмĕ тата пĕртен-пĕр хĕрĕ пулнă. Кермен йĕри-тавра улмуççисем ӳснĕ.

Çав улмуççисем çинче асамлă пан улмисем çитĕннĕ. Пан улмисен вăррисем вырăнĕнче пĕчĕк бриллиантсем пулнă. Чăнах та, çак çĕр-шыври халăхăн пурнăçĕ пыл та çу пулнă. Вĕсем хуйхă мĕнне пĕлмен, савăнса кăна пурăннă. Кунти чĕр чунсем те лайăх пурăннă, мĕншĕн тесен вĕсене никам та сиен кӳмен.

Анчах та пĕррехинче çак çĕр-шыва хуйхă пырса çапать, патшан пĕртен-пĕр хĕрĕ, Сарпи, çухалать. Патша хушу кăларать, «Кам та кам манăн хĕре тупать, çавна çур патшалăха тата хамăн хĕре качча паратăп». Патшалăхри пур каччă та Сарпие шырама тухса каять. Вĕсен хушшинче хресчен ывăлĕ Иван та пур. Иван, çула тухас умĕн, кутамкка хатĕрлет. Унта вăл апат-çимĕç, тĕрленĕ тутăр, çĕрĕ тата ал шăллипе супăнь чикет. Утсан-утсан Иван вăрмана çитет. Çав вăрманта юмăç карчăк пурăннă. Чи малтанах çакăнта кайма шутлать те хресчен ывăлĕ. Аран-аран унăн çуртне шыраса тупать. Анчах та çав çурт патне пыма май çук, мĕншĕн тесен йĕри-тавра шыв. Кĕтмен çĕртен Иван патне акăш ишсе килет. Çыран хĕрне тухсан вăл илемлĕ хĕр пулса тăрать. Хĕр Ивана калать, «Эпĕ сана çурт патне çитме пулăшăп. Эпĕ каллех акăш пулса тăрăп, эсĕ вара ман çине хăпарса лар, çирĕп тытăн, анчах та мана мăйран ан тыт, мĕншĕн тесе эпĕ каллех хĕр пулса тăрăп». Çак хĕр ыйтнине пĕтĕмпех пурнăçлать Иван. Вăл хĕр-акăша тав тăвать, ăна тĕрленĕ тутăр парнелет. Иван пӳрте кĕрет. Унта вăл карчăка курать. Юмăç, Ивана курсанах, калать, «Эпĕ пĕлетĕп эсĕ мĕншĕн ман пата килнине. Эсĕ патша хĕрне шыратăн. Сарпие шуйттан хăй шăтăкне илсе кайрĕ. Вăл ăна хăйĕн арăмĕ тăвасшăн. Анчах та çав шуйттанăн арăмĕ пур. Эсĕ ăна çĕрĕ парнеле, вара вăл сана пулăшĕ». Çапла вĕрентсе ярать юмăç карчăкки Ивана. Хресчен ывăлĕ ăна тав тăвать, супăньпе ал шăлли парнелет. Юмăç вара Ивана пĕчĕк кайăк парать, «Вăл сана çул тупма пулăшĕ»,– тет. Çапла вара Иван пĕчĕк кайăк хыççăн утать. Нумай утать-и, сахал-и, кĕçех пысăк шăтăк патне пырса тухать. Шăтăкĕ питĕ тарăн пулнă, унăн вĕçĕ те курăнман. Иван çухалса каймасть. Кутамккинчен вĕрен кăларать те пĕр вĕçне йывăçран çыхса хурать, тепĕр вĕçне шăтăка пăрахать. Çапла вара вăл шăтăка анать. Кунта йĕп чиксен те куç курмасть. Аякра çеç пĕр çутă курăнать. Унталла утать те Иван. Кĕçех пӳрт патне çитет. Пӳрчĕ йĕри-тавра кăвайтсем çунаççĕ, унта та кунта çын шăммисем йăванса выртаççĕ. Мĕн пулать те мĕн килет тесе Иван пӳрте кĕрет. Пӳртре Сарпипе шуйттан арăмне асăрхать, хăй мĕншĕн килнине калать. Шуйттан арăмĕ калать, «Эпĕ сана пулăшăп. Шăпах халĕ шуйттан килте çук. Анчах та эсĕ мана уншăн эпĕ мĕн çинчен шутлатăп, çавна парнеле». Иван ăна çĕрĕ парнелет. Шуйттан арăмĕ савăнсах каять, Иванпа Сарпие киле çитме вĕçекен урхамах парать. Çапла майпа Иванпа Сарпи çут тĕнчене тухаççĕ, хăйсен çĕр-шывне çитеççĕ. Пĕтĕм халăх, чĕр чунсем те вĕсене савăнăçлăн кĕтсе илеççĕ. Патша та хăйĕн сăмахне тытать. Вăл Ивана çур патшалăхне тата Сарпие качча парать. Халĕ ĕнтĕ Иванпа Сарпи питĕ телейлĕ. Вĕсен телейне урăх никам та татмĕ.

Сан ачуна вĕлерчĕç...

Питĕ хытă ĕненсе,

Аслă çын пек вăрçăра

Хăрамасăр вăл вилчĕ...

Хăй çуралнă çĕршывшăн

Хăй пурнăçне вăл пачĕ.

Хăй пурăннă кун-çула

Ирттерчĕ вăл çуклăхра...

Ак аслати авăтрĕ —

Савнă килне пăрахса,

Тĕрĕслĕхшĕн çапăçма

Вăл ĕненсе вăрçа кĕчĕ,

Юлташсемшĕн вăл вилчĕ.

Анчах вăл ман шухăшра

Вăрçă вăрçни курăнать...

Йĕме пăрах эс, анне!

Питĕ йывăр хуйхăра

Эс пĕччен мар — эпир те...

Сан юратнă ывăлу

Совет ывăлĕ пулчĕ,

Уншăн чунне те пачĕ!..

Сана, хуйхăллăскерне,

Таса анне, ыр сунса

Салам ярать халь Совет!

Мана та эс ирĕк пар

Хам куççуле сан ачун

Тăпри çинче юхтарма.

Инçе çинçе уйра уяр

Карталанса чăлтăртатать,

Енчен енне çупса чупать...

Çук, уяр мар — çут уйра мар —

Ман çамрăк чунлă чĕрере

Хĕвел хĕлхемлĕ хĕлĕхсем

Çитмĕл çич чĕлĕхлĕн янраççĕ...

Ма чун вылять? Е сар хĕре

Курса киленчĕç куçăмсем,

Е пĕлĕтсем чуна саваççĕ?

 

Çук, çук...

Çĕршывăм чĕрĕлет!

Пĕчик пӳртсемлĕ ялсенче,

Чăваш çĕр урлă уйсенче

Çĕн Сывлăш чун уçса вĕрет.

Çĕн Çул! Кун-çул! Çĕн Кун килет,

Çавна кура кĕвĕллĕ чун,

Кĕсле кĕввиллĕ вутлă юн.

Ман чĕрере уяр ури,

Хĕвел ури, хĕвел юрри,

Тăри юрри! Шевле сарри!

 

Çĕн сывлăш, вĕр!

Çĕн сывлăш, вĕр!

Чăваш çĕрне тĕреклĕх кĕрт!

Çĕн сывлăш, вĕр! Çĕнĕ вăй пар,

Чăваш чĕри пултăр кăвар.

Чĕре, выля, çĕн юрă пар!

Инçе çинçе уйра уяр,

Тымарсенче хĕвеллĕн çун!

Хĕвеллĕн çун, кăварлă юн!

Кăвар чĕрем — пин çын чĕри.

Эп пĕр çын мар — эп хам пин-пин,

Эп пин чăваш, эп пин-пин çын!

Чĕрем юрри — пин çын юрри.

Майк, Питер, Джон пĕр-пĕринпе ăнсăртран паллашрĕç. Майк — акăлчан çынни. Вăл çул çӳревçĕ, Раççей çĕр-шывне самолетпа вĕçсе килнĕ, анчах та аварие пула унăн парашютпа сикме тивнĕ, çĕр çине ăнăçлах анса ларнă. Вăрманта хăй пекех инкеке лекнĕ Джона тата Питера тĕл пулчĕ. Икĕ кун çĕтсе çӳренĕ хыççăн хайхисем лесник çурчĕ патне çитсе тухрĕç, хăйсем шар курни пирки пĕлтерчĕç. Вăрманçă, Петр ятлăскер, вĕсене шеллерĕ, хăй патĕнче пурăнма чĕнчĕ.

Пĕр кунхине туссем вăрмана вут-шанкă пуçтарма кайрĕç. Сасартăк хурăнлăхра çутă çиçсе илчĕ. Куç умне çутăлакан турилкке тухса тăчĕ. Алăксем уçăлчĕç, хăратмăшсем курăнчĕç. Туссене асăрхаса пуçларĕç хăвалама, лазерлă пистолетсемпе пеме. Питерпа Джон сасартăк куçран пач çухалчĕç, Майк пĕчченех тăрса юлчĕ. Лесник çуртне упаленсе çитсе Петра хăйсемпе мĕн пулса иртнине пĕлтерчĕ.

— Хăвăртрах правительствăна хыпарламалла! — терĕ вăрман хуçи. Хăратмăшсем мĕн пур хулана аркатма, çынсемпе чĕр чунсене вĕлерме пултараççĕ!

Петр Президент патне телефонпа шăкăравларĕ. Трубкăна тытрĕç, анчах та ĕненмерĕç, «Мĕнле НЛО пирки калаçатăр? Нимĕнле НЛО та пулма пултараймасть».

Малалла

Куçпа виçейми,

Вĕçне çитейми,

Хĕрри-йĕррисĕр

Ыраш хумханать.

Аслă тинĕс пек,

Канлĕх пĕлмест пек,

Ылтăн хумĕпе

Хумне хăвалать.

 

Лăпкăн вылятса,

Савса, юратса,

Тулли пучаха

Аш çил чуптăвать.

Çӳлтен, пĕлĕтрен,

Çутă хĕвелтен

Ылтăн тинĕсе

Хĕлхем тăкăнать.

 

Ана пуçĕнче,

Тымар ăшĕнче,

Вăрттăн путене

Парать сассине.

Ăна сăнаса,

Çӳлте ярăнса,

Çӳрет хурчăка,

Пăхать çĕр çине.

 

Асту, сăрт çинче,

Аслă çул çинче,

Тусан хускатса

Килет çавра çил.

Ана курнипе,

Хăйĕн уттине

Тăса пуçласа,

Васкать çуран çын.

 

Вăл çтан васкаса

Килне таврăнать?

Мĕнпе савăнса

Турра тав тăвать?

Мĕншĕн, мĕн пирки

Тути кулкалать?

Мĕншĕн ун чĕри

Сиксе вылянать?

 

Мĕншĕн çулпала

Çăмăл уткалать?

Мĕншĕн пулмалла

Пĕччен калаçать?

Мĕншĕн шăрăх та

Ăна сисĕнмест?

Малалла

Чăваш! Чăваш!..

Чăваш! Чăваш!..

Сан ыйхăллă уюсене,

Сан лăпкă кăмăллă, ачаш,

Йăваш-айван ялусене

Савмашкăн манăн халăм çук.

Чăваш тĕнчи çывхарнă чух

Чăвашăн чунĕ йăваш-ши?

Анаслă ыйăхăн ăшши —

Вырăнлă-ши?.. Вырăнлă-ши!..

 

Тăван чăваш хăюллине,

Вăл вăйлине курасчĕ ман.

Чăваш!..

Çĕклен те çунатлан!

Куçна тĕлле хĕвел çине.

.......................................

Чăвашăн ăсĕ — хурăç пул,

Пăр кас, — ак çирĕп чул —

Ăспа чул кас та вут кăлар!

Чăвашăн ăсĕ! Вут-кăвар,

Хĕртсе хĕретнĕ хурăç пуп!

 

Чăваш! Чăваш!..

Чăваш!.. Чăваш!..

Çил-çивĕч ухă йĕппилле

Пĕр чашкăрса вĕçсе тĕлле, —

Çут тĕнчене тĕлле — йĕпле.

Чăваш чĕри! Хăюлăх вучаххи

Пулса тăр! Ылтăн шăратан

Хуран пек чашкăрса вĕре.

 

Чăваш чĕлхи, чăваш чĕлхи,

Хĕвел кăварĕпе вутлан.

Çĕкле часрах тăван çĕре.

Чăваш чĕлхи, çĕлен сăххи,

Малалла

Каçар, юратнă тусăм,

Эсĕ маншăн ан хуйхăр.

Куççуль тăкма халь, чунăм,

Вăхăт та çук... Ан макăр.

Сăмах панăччĕ пĕрре

Сана кăна юратма,

Сăмах парап халь тепре

Тăшмансене ваклама.

Мĕскĕн куçпа ăсатан...

Тетĕн: эпĕ килеймĕп.

Юлташсемпе юнашар

Вилме сăмах паратăп.

Тетĕн кайран: эс, тусăм,

Манăн шăтăка тупăн,

Ун чух мана асăнăн,

Чечексем пырса хурăн...

Сыв пул ĕнтĕ, чун савни,

Маншăн ан пĕт хуйхăпа.

Тетен килĕп, пĕлместĕп...

Чуптуса юл пур вăйпа!

Пурăннă пĕр кушак çури. Пĕррехинче мăнтăр нăрра йĕрлесе пыракан кушак çури, çăра курăк хушшине шаларах кĕрсен, хăй çухалса кайнине ăнланчĕ. Çапла аякка вăл нихăçан та кайса курманччĕ-ха. Сысна нăрхлатни те, чăх-чĕп кăтиклетни те илтĕнмест таврара. Автан та курăнмасть. Çăмламас кушак унран çав тери хăрать, хăлхана çурса ярасла авăтса ярсан картах сикет.

«Кунтан мĕнле те пулин тухас пулать», — çапла шутласа илчĕ те вырăнтан тапранчĕ Çăмламас.

— Лач!

— Ай-ай, мяу-у! — хăраса кайрĕ хайхискер. Ун умĕнче темĕнле чĕрĕ чун.

— Эсĕ кам? — чĕтрекен сассипе ыйтрĕ Çăмламас.

— Эпĕ шапа. Эсĕ кам?

— Эпĕ кушак çури. Аташса кайрăм. Чим-ха, тен, эсĕ мана пулăшăн? — Манăн аннене курман-и?

— Санăн аннӳ мĕнлескер?

— Манăн анне-и? Вăл ман пекех çăмламас. Çĕр çинчи чи хитре анне. Куçĕ çăлтăрăнни пек, кулли çут хĕвелĕнни евĕр.

— Тем, астумастăп. Ква-ква-ква, эпĕ пакшапа паллашнăччĕ, тен, вăл курнă санăн аннӳне? Атя ун патне! — çапла калама çеç ĕлкĕрчĕ, тӳперен сив тумламсем ӳкме пуçларĕç.

— Мяу-у-у, йĕпенсе пĕтетĕп капла! — чĕтреме тытăнчĕ кушак çури.

Малалла

Шăршлă каç йăвăрри,

Кивĕ çĕр кукарри

Вут хыпса, кĕл пулса вĕçтĕр-и?

 

Çĕр çунса çĕнелсен,

Çĕр çине мал енчен

Çĕнĕ сăн çиçĕмле çиттĕр-и?

 

Çĕнĕ сăн йăлтăрри,

Ун кăвар çăмăрри

Чĕрере Вут Сăмах чĕрттĕр-и?

 

Шупашкарăн варри

Çиçĕм çутлăн вĕри

Çĕн сăмах вучаххи пултăр-и?

 

Çĕн тĕнчен кăварне,

Çбнб сăн çуттине

Тĕллесе пăхайман куçсене —

 

Çĕнĕ сăн кăварри,

Çĕн хĕвелĕн ури

Пĕр чиксе шăтарса илтĕр-и?

 

Камăн нишлĕ чĕри,

Пур нишли, халсăрри —

Ленчĕрти шапасем пулччăр-й?

 

Эй! Шевле, Сар Шевле,

Çĕр çине çул тĕрле,

Çул çине ярапан сар силле.

 

Çав çулпа мал енчен,

Çĕн тĕнче умĕнчен,

Çĕнĕ сăн ав килет инçетрен.

 

Эй, вĕре, вутлă юн!

Эй Çĕн Кун, йăлтăр Кун.

Кив çĕре çунтарса, çун! çун! çун!

Çĕрле тухрăм эп тула,

Каçхи уçă сывлăша.

Эп çӳлелле пăхатăп,

Кайăк Çулĕ куратăп.

Кăвак пĕлĕт урлăшпе

Кайăк Çулĕ пĕлĕтре

Питрех лайăх курăнать,

Инçех мар пек туйăнать.

Пĕтĕм халăх çывăрать,

Пĕр сасă та илтĕнмест.

Çут çăлтăрсем пĕлĕт çинче

Хăйсен сахал çутине

Ӳкереççĕ çĕр çине.

Ыйха кайнă ял çине

Пĕлĕт çинчи уйăх та

Сарă тĕслĕ çутипе

Çăлтăрсемпеле пĕрле

Çутăлтарать çак çĕре.

Çĕрле уйăх çутипе

Пысăк çырма хĕрринче

Мĕлке пекех туйăнать,

Тĕтре витĕр курăнать

Ешĕл вăрман. Шыв çине

Ӳкерет вăл мĕлкине.

Хутран-ситрен вăрман та

Пĕр-пĕр кайăк вăранса

Çинçе, лайăх сассипе

Юрла пуçлать юррине,

Кăшт юрласан — чарăнать,

Ешĕл вăрман шăп пулать.