Электронлă вулавăш

Ку сайтра эсир чăвашла çырнă хайлавсене тупма пултаратăр. Пур хайлава та авторĕ, çырнă çул тăрăх çăмăллăн тупма пулать. Ку архива ятарласа хатĕрленĕ — сире килĕшекен хайлавсене эсир ку сайтра та, уйрăммăн уçласа илсе те вулама пултаратăр.

Пӗлме: хайлавсем вырнаҫтармалли йӗрке.

Чупаççĕ, ăмăртса васкаççĕ

Сехетĕн шĕвĕр йĕпписем.

Канмасăр вăхăта туртаççĕ

Пушанаймасăр мĕскĕнсем.

Çеккунт, минут — сехет те иртрĕ,

Каç сĕмĕ анчĕ çĕр çине.

Кăвакарать çитес кун ирĕ —

Сисеймĕн талăк иртнине.

Кив кун — пулас кунпа çĕнелтĕр,

Çĕнтертĕр инкеке пехет.

Чуп, вăхăт, — ĕмĕр кĕскелсен те,

Тăсать-ха пурнăçа сехет.

Çӳлти Турă хушнипе, унăн аслă йĕркипе пур чĕрĕ чун тĕсĕ те çакă аслă çĕр çинче мăшăрланса пурăнать, йăхне тăсма ăнтăлать. Этем тени те çаплах çав йĕркене пăхăнать. Арçын ӳссе çитсессĕн, пĕве кĕрсе вăй илсе тĕрекленсе çитсессĕн çырла евĕр пикесен шавлă-çуйлă йышĕнче хăйне валли пикенсех тивĕçлĕ мăшăр шырать, пĕр çемьене пĕрлешсе йăхне малалла тăсать.

Çемье — пурнăç тыткăчи, ăраскалăн управçи. Вăл кӳрекен ырлăхпа халăх йышĕ кăна мар, патшалăхăн халĕ те тĕрекленсе вăйланать. Ахальтен мар ăсчахсем, ăслă шурă сухалсем çемье вăйне хакласа, ун кирлĕлĕхне туйса патшалăхлăх никĕсне тытса тăран кирпĕче «çемье» ятпа палăртнă.

Чăваш Енре яланах çемье пулнă хисепре. Çакă ырă йăлана пирĕн манма юрамасть, ваттисенĕн пиллĕхне асран яма Тур хушмасть. Тăван кил-йыш ăшшине, çемьен хаклă вучахне ялан усрар чĕрере. Çак чăнлăха ăнланса ăша хывса пурăнсан, чăваш ячĕ ĕмĕрех сывă пулĕ тĕнчере!

Тĕп хулара кун-çулăм иртнĕçемĕн

Пĕччен чухне ăш-чик вăркать-çке темшĕн:

Тăван ялтан кайса эп тĕрĕс турăм-ши,

Пин сукмакран пĕрне пĕлсе суйларăм-ши?

Асилӳре Турханăма куратăп,

Пир сумка çакнăскер, шкула утатăп:

Тирекпеле йăмра кашлавĕ хăлхара,

Леп çилĕ ăшшăн çупăрлать ман кăкăра...

Ӳсерехпе Пучамасран иртетĕп,

Ун сиплĕ çăл шывне ларса ĕçетĕп.

Тухатăп уй-хире. Пуç тăрринче — тăри,

Мĕн чухлĕ шухăш çуратать чунра юрри.

Юнашарах вăрман,

Мăнаç кĕрлевĕ.

Тем тĕрлĕ кайăксем юрлаççĕ евĕк.

Ухсай каланă пек: вăрман вăл чĕрĕ храм.

Ун илемне курсан пуç тайĕ кирек кам.

Юратнă вырăнсем!

Сире-и манăн?

Сар каччă савнă хĕршĕн тунсăхланăн

Ирпе каçпа та темсĕлетĕп уншăнах,

Йăмраллă ялăмшăн çунатăп çулăмпах.

Кунта кун курнă та, кунтах çын пулнă,

Кунта тăванăн ыр вăйне çеç туйнă.

Атте-анне çукпа пура пайланăçем,

Сисмен те, ӳссе çитрĕç пирĕн çунатсем.

Малалла

Чипер хĕрсем,

Эсир пире

Кăмăллатăр-ши?

Мĕншĕн эпир,

Сире курсан,

Хумханатпăр-ши?

Шăрçа куçсем,

Хура çӳçсем

Ялан асăмра.

Санăн сăну,

Акăш утту

Манăн умăмра.

Эсĕ çиçсен,

Кăштах кулсан,

Чĕрем савăнать.

Акăш пекех

Утса пырсан

Чунăм çĕкленет.

Мĕншĕн, мĕншĕн

Эсĕ кăштах

Туймастăн-ши?

Манăн саншăн

Чĕре йăлтах

Çунсах пĕтет-ши?

Мĕншĕн, мĕншĕн

Эсир, хĕрсем,

Çаплах пулнă-ши?

Мĕншĕн сире

Пула пирĕн

Чĕре çунать-ши?

Чунăм тени,

Савни тени,

Кирлĕ пурнăçра.

Йывăрлăхра,

Савăнăçра

Пултăр вăл çумра.

Çумăр çăвать,

Юр та çăвать —

Çулсем иртеç.

Çамрăк ĕмĕр

Иртсех пырать —

асра юлтăн эс.

Кун пек хумхану чунăмра ман пулман

(Çакна ашшĕ-амăш туять пит аван):

Ача пек сикетĕп,

Кулатăп чунтан:

Атте паянтан эп,

Атте — паянтан!

Кашни саламлать халь,

Ыйтать кăмăлтан:

«Епле арăму?

Ывăлу-и патвар?»

Эп хирĕç калатăп:

«Аван, пит аван,

Ятне çеç загсра хальлĕхе

çыртарман!..»

Лапайхар, Лапайхар,

Санăн çутă сăнна манăн чунăм шырать:

Каçсерен сан кĕввӳ

Уçлăхра янăрать, кунсене тыткăнлать.

...Туссем хушшинче, амасен çĕрĕнче

Лапайхар тăрать тет çăлкуç умĕнче.

Таса чунлине чĕнет хăй патне,

Шывне сыптарса пиллет кĕввине.

Пиллет кĕввине, пиллет ташшине

Илемлĕх турри, Лапайхар ятли.

Таса чунсене, çунан чĕрене,

Парать тет вăй-хал тухма çул çине.

Аллине çиçем тытнă аслати ачи,

Тĕнчене илемлĕх килнине вăл курать.

Юрри ун хăватлă, вĕри ун ташши

Тĕнчерен Илемлĕх кайнине вăл курать.

Кайнине курать, тулхăрать, сикет,

Таса чунсене хăй патне чĕнет.

Янра, Лапайхар, кĕрле, Лапайхар,

Итлесшĕн эпир вĕри кĕввӳне,

Янра, Лапайхар, кĕрле, Лапайхар,

Ĕçесшĕн эпир Таса Çăл шывне.

Çав çулхине хĕл питĕ сивĕ килсе çитрĕ. Кашни кун çил-тăман тустарать. Çил вăйлă пулнипе мĕнпур çунă юра çырмасене хӳсе тултарчĕ. Çав кун хамăн пӳлĕмре ĕçлесе ларнă вăхăтра алăка пĕр карчăк уçрĕ. Вăл: «Кĕме юрать-ши?» — тесе алăка хупмасăр пăхса тăрать. «Юрать», — тесен кĕрсе тăчĕ, анчах та иртсе ларма пултараймарĕ. Хăй унталла-кунталла пăхкалатъ, темрен хăранăн туйăнать. Пирĕн ĕçре кирек кам килсен те кашнинех чи малтан тĕплĕн, пĕр чармасăр итлесе пĕтермелле, çын нушине ăнланмалла. Çавна чухласа, карчăка хама хирĕç тенкел çине лартрăм, кун хыççăн тин мĕн пирки килнине ыйтса пĕлме шутларăм. Пĕлетĕп-ха ĕнтĕ, çакăнта никам та ырă ĕçпе килмест. Мĕнле те пулин пăтăрмах сиксе тухсан кăна пирĕн пата пырса хăйсен нушисене каласа параççĕ.

Чи малтан çакна асăрхарăм: ман умра ларакан карчăк веç чĕтĕрет, нимĕн те калаймасть, пĕрмай ман çине куçран пăхса ларать. Вăл мана темĕншĕн ытла та нуша курнă çын пек туйăнса кайрĕ. Мĕншĕн тесен унăн аллисем хытса шултăркаса кайнă, пĕр куçĕ вара ытла илемсĕр курăнать, темĕнле çаврăнса тулалла тухса тăрать.

Лăплантарнă хыççăн хушаматне, ăçта пурăннине ыйтса пĕлсен, ватă хĕрарăм калаçма тытăнчĕ. Ĕмĕрне те çакăнта пулса курманччĕ, халĕ акă ватăлса çитсен кунта килме тӳр килчĕ. Тата мĕн курмалли пур-ши? — тесе йĕрсе ячĕ. Кун хыççăн ĕсĕкле-ĕсĕкле каласа пама тытăнчĕ.

Малалла

Мĕн чуль ăсамлăх сан куçусенче:

Кăвак тӳпе хĕвелĕ вĕсенче.

Вăл курăнать çут кӳлĕ евер тарăн,

Сисмесĕрех унта путма пултарăн.

Мĕн чухлĕ ăшăлăх куçусенче:

Чĕрĕлекен тавралăх вĕсенче.

Чун-чĕреме çунат, вăй-хал параççĕ,

Умри пуласлăха шанма хушаççĕ.

Мĕн чухлĕ вăрттăнлăх куçусенче:

Çут çăлтăрсен ялтравĕ вĕсенче.

Шуçамчченех сӳнмест вĕсен кăварĕ,

Çавна пула вăйланчĕ чун пушарĕ...

Тĕлпулусен хитре саманчĕсем

Яр уççăн куç умне тухаççĕ.

Ыр туйăмпа хавхалатса вĕсем

Мала утма хăват параççĕ.

Алчах та ăш вăркать:

Мĕскершĕн

Хăш чух пит аякра ман çут тивлет.

Савнийĕмçĕм,

Сиссемччĕ эс, куллен

Ман чун çунать

Çав ыр кунсемшĕн.

Хитре çеçке хĕвелĕн хӳттинче

Куçне уçса йăл-ял çиçесшĕн.

Чиперĕмçĕм,

Санпа чухне веçех

Сив тунсăха хамран сиресшĕн.

Эппин хĕвел пек ăшăтсам чуна,

Куллен-кун вăй парсамччĕ эс мана.

Ман сассăм янравĕпе те таппипе

тулса

Сăмах пулать.

Туссен, ютсен чĕрисене кĕрет

Сăмахăм,

Çăвар уçма хăйман

самантсенче

Мăйран пăвать.

Чарма пăхсан, хирĕç тăрсан —

Хама çапать.